![](http://i.racjonalista.pl/s.gif) |
Chcesz wiedzieć więcej? Zamów dobrą książkę. Propozycje Racjonalisty: | | |
![](http://i.racjonalista.pl/t.gif) ![](http://i.racjonalista.pl/t.gif) |
|
|
![](http://i.racjonalista.pl/s.gif) |
Filozofia » Historia filozofii » Filozofia nowożytna
Ludwika Chmaja wkład w polskie studia kartezjańskie [1] Autor tekstu: Adam T. Koźlik
"Historia filozofii jest (...) historią
doświadczenia ludzkiego odkrywającego
ciągle na nowo sens rzeczywistości i życia"
Ludwik Chmaj
1. Z biografii Ludwika Chmaja
Ludwik Chmaj -
urodzony 15.2.1888 w Głogowie — to jeden z najwybitniejszych
polskich badaczy myśli Kartezjusza. Jego zainteresowania naukowe nie były
jednak skierowane tylko na myśl filozoficzną Kartezjusza — można rzec, że
badania kartezjańskie Chmaja są
jeno częścią jego ogromnego dorobku pisarskiego. Fakt ten jednak nie
umniejsza w żaden sposób ich doniosłości, a wręcz przeciwnie — raczej
zdecydowanie ją podkreśla. Profesor Chmaj [ 1 ] zasłynął przede wszystkim jako badacz dorobku myślowego Braci Polskich -
jego studia w tym zakresie po dziś dzień nie mają sobie równych na gruncie
polskiej historii filozofii i są porównywane z najwybitniejszymi
zagranicznymi pracami dotyczącymi tego zagadnienia, a sam Ludwik Chmaj
jest stawiany w jednym rzędzie z największymi zagranicznymi znawcami
przedmiotu [ 2 ]. Dorobek naukowy
Chmaja można zgrupować wokół trzech zasadniczych zagadnień [ 3 ]:
- historia
filozofii i historia idei
- teoria
pedagogiki
- zagadnienia
kultury we współczesnej pedagogice i filozofii.
I
chociaż jako wieloletni pedagog i teoretyk pedagogiki a także kulturoznawca
dokonał wiele w tychże dziedzinach, to jednak w niniejszym artykule skupiam się
na pierwszym zagadnieniu: historii filozofii. Ten ogólnie sformułowany obszar
zainteresowań Chmaja należałoby rozłożyć na kilka bardziej szczegółowo
określonych. I tak jeden z nich stanowiło niewątpliwie samo zagadnienie
historii filozofii, poruszane w pracy Kryzys
współczesnej historii filozofii, opublikowanej w „Kwartalniku
Filozoficznym" z roku 1930 [ 4 ],
gdzie autor porusza m.in. problem statusu historii filozofii i historyka
filozofii.
Kolejnym
obszarem — chronologicznie pierwszym i najobszerniej przez profesora
opracowanym — są wzmiankowane wcześniej studia ariańskie. Właśnie w ten
obszar wpisuje się rozprawa doktorska Chmaja z roku 1915 a zatytułowana Wolzogen
przeciw Descartes'owi, która to praca nie pozostaje bez znaczenia dla dalszych
studiów Chmaja i zapowiada zarazem kolejny obszar — ten, który z punktu
widzenia artykułu jest najistotniejszy: studia
kartezjańskie i badania myśli filozoficznej XVII stulecia.
Studia
kartezjańskie Chmaja były, przynajmniej w początkowej fazie,
ściśle powiązane z jego studiami ariańskimi. Badając bowiem myśl
Braci Polskich, nie mógł Chmaj pominąć milczeniem współczesnych arianom prądów
umysłowych Europy (nota bene, jedna z prac zbierających twórczość Chmaja w omawianym zakresie nosi tytuł: Bracia
Polscy. Ludzie, idee, wpływy). Stąd też jego zainteresowania XVII-wieczną
myślą europejską, szczególnie tą z kręgu racjonalizmu, i systemem
Descartes'a pośród tego. Stąd też szereg artykułów dotyczących tak samego
Kartezjusza, jak i recepcji jego myśli na gruncie polskim, tłumaczenia dzieł
Descartes'a oraz najważniejsza praca — rozprawa habilitacyjna Chmaja (z 1930
roku): Rozwój filozoficzny Kartezjusza [ 5 ].
Mówiąc o dorobku naukowym profesora Chmaja, warto wspomnieć także o jego perypetiach
osobistych, tym bardziej że nie pozostały one bez wpływu na jego twórczość.
Otóż jego praca badawcza została przerwana na dziesięć lat, w okresie między 1944 — 1955, jednak odnotować należy, że po powrocie do
Polski, powrócił także profesor do dawnych swych zajęć naukowych i to z zapałem, który miałby pomóc nadrobić owych dziesięć straconych lat
[ 6 ]. Z powojennego okresu właśnie pochodzą nie tylko dalsze studia ariańskie,
ale także prace kartezjańskie: m.in. Kartezjanizm w Polsce w XVII i XVIII wieku, wznowione wydanie przekładów Prawideł
oraz Namiętności duszy czy też tłumaczenie
książki Valentina Ferdinandovica
Asmusa pt. Descartes.
Profesor
Ludwik Chmaj zmarł 23.10.1959 roku w Warszawie.
2.
Chmaja badania wczesnej recepcji Kartezjusza w Polsce Jak już
wspominałem, studia kartezjańskie Chmaja pozostają w ścisłym związku z badaniami
myśli filozoficzno-religijnej arian.
Nie inaczej rzecz ma się z badaniami tzw. wczesnej recepcji Kartezjusza w Polsce, które to badania w znacznej części sprowadzają się do
studiów ariańskich — wszak to w kręgu Braci Polskich działali tacy myśliciele
jak Wiszowaty, Ruar, czy Wolzogen, którzy jednoznacznie wpisują się w nurt
kartezjański, a częstokroć nawet nawiązują kontakty osobiste z myślicielami z bliskiego kręgu Descartes'a, takimi jak
np. wieloletni przyjaciel Kartezjusza, ojciec Marin Mersenne (1588-1648);
dotyczy to przede wszystkim najwcześniejszej recepcji Kartezjusza w Polsce.
Należy zwrócić
uwagę, że Chmaj podjął pionierskie badania wczesnej recepcji myśli kartezjańskiej w Polsce; nie posiadała polska literatura fachowa podówczas takiego
opracowania, co z drugiej strony ma związek z jego pionierskimi badaniami myśli
filozoficzno-religijnej arian.
Zaczyna przeto
Chmaj swe studia nad kartezjanizmem w Polsce od studiów nad arianizmem, a ściślej
rzecz ujmując, nad postacią i myślą Jana Ludwika Wolzogena (ok. 1599-1661), w rozprawie doktorskiej Wolzogen przeciw
Descartes'owi. Warto zaakcentować obecność badań wczesnej recepcji
Kartezjusza wśród studiów Chmaja; nie zamierzam jednak tutaj wchodzić w analizę
idei kolejnych filozofów wpisujących
się w nurt kartezjanizmu polskiego (co jest tematem samym dla siebie) a jedynie
pokrótce zreferować główne wyniki studiów Chmaja. Badanie wczesnej
recepcji Kartezjusza w Polsce są de facto rozsiane po całej twórczości
Profesora, przeto aby mówić zasadnie o Chmaja badaniach wczesnej recepcji
Kartezjusza, należałoby się odnieść do wszystkich niemal pism profesora z zakresu historii filozofii i podnieść owe wątki, które w postaci zwięzłej i skróconej odnajdujemy w pracy Kartezjanizm w Polsce XVII i XVIII wieku [ 7 ],
gdzie zbiera Profesor jakoby efekty swojej pracy nad zagadnieniem wczesnej
recepcji Descartes'a w Polsce.
Wolzogen, (jakkolwiek nie Polak, to działał w polskich kręgach intelektualnych, przede wszystkim jako jeden z wybitniejszych myślicieli kręgu
socynian), będąc oddany szczególnie badaniom eksperymentalnym, odnosi się
zgoła krytycznie do znanych mu tez filozofii Descartes'a,
czego wyraz daje w pochodzących z 1656 roku Uwagach
do Medytacji Metafizycznych René Descartes'a. I tak też jest postrzegany
przez Chmaja, przede wszystkim jako krytyk systemu Descartes'a, skupiony jednak w znacznej części na krytyce już dokonanej, głównie przez Piotra
Gassendiego (1592-1655). Wolzogen nie był jednakże pierwszym z działających
na gruncie polskim filozofów, którzy odnosili się już to w afirmatywny, już
to negatywny sposób, do tego typu nowej filozofii jaki prezentował Kartezjusz.
Chmaj donosi o takich postaciach jak np. Stanisław Lubieniecki, arianin, który
nazywał Descartes'a swoim przyjacielem [ 8 ].
Nieco mniej krytyczny wobec Descartes'a wydaje
się Andrzej Wiszowaty (1608-1678). I choć jego filozofia różni się w wielu
miejscach od zapatrywań Descartes'a, to jednak ogólna tendencja
racjonalistyczna oraz przekonanie o tym, że prawdziwe jest to, co jasne i wyraźne,
jest zdecydowanie proweniencji kartezjańskiej.
Innym arianinem, a zarazem wielkim
propagatorem filozofii Descartes'a jest Jan Placentinus-Kołaczek (1630-1683),
który, mimo iż pochodzący z rodziny Braci Czeskich,
działający na uniwersytecie niemieckim (Frankfurt nad Odrą), to sam
uważał się za Polaka. To właśnie Kołaczek, poznawszy w czasie swych studiów
żarliwych kartezjan, postanawia w swoich wykładach uniwersyteckich podążyć
śladem Descartes'a. Ten gruntownie wykształcony w Gdańsku, Królewcu,
Gronindze i Lejdzie Polak, przejęty duchem kartezjanizmu, przedstawia swoim
uczniom i słuchaczom podstawowe tezy Descartes'a z zakresu tak filozofii,
jak i fizyki. Należy jednak odnotować, że głoszenie takich poglądów nie było
szczególnie mile widziane, „ponieważ
statut wydziału filozoficznego z roku 1640 zabraniał profesorom filozofii
wprowadzania nowych sposobów filozofowania i zwalczania zasad filozofii
perypatetyckiej" [ 9 ].
Musiał się przeto Kołaczek uciekać do pewnego rodzaju podstępów: po
pierwsze podkreślał mocno prawdziwość religii objawionej, a po wtóre wydał
pewien traktat, w którym dowodzi, że wiele tez Kartezjusza wywodzi się w linii prostej z filozofii Arystotelesa. Jest to chyba cechą
charakterystyczną owych czasów i miejsca, w którym przyszło działać Kołaczkowi, a która miała się wkrótce zmienić.
Jak podkreśla Chmaj, Placentinus wykłada
Kartezjusza na prośbę swoich studentów, wśród których mieli znajdować się
Polacy. Widzimy zatem, że filozofia Descartes'a była podówczas dosyć dobrze
znana i dyskutowana, szczególnie wśród arian-socynian. Jednak nie tylko
arianie brali żywy udział w dysputach nad systemem Descartes'a. Wspomina
Chmaj o myślicielach takich, jak astronom Jan Heweliusz czy fizyk Adam Kochański, a zarazem z pewnym ubolewaniem stwierdza, że w owym czasie „filozofia nie pociągała zbytnio Polaków"
[ 10 ], i powiada, że te postaci są bodaj jedynymi, na które można wskazać w owym
okresie, jako zaznajomione z nowszą filozofią. Podkreśla Chmaj, że schyłek
XVII i początek XVIII wieku, a zatem w przybliżeniu okres, o którym mowa, należały w Polsce do najmniej oświeconych,
przy czym należy sumiennie odnotować, że wraz z wystąpieniami Wiszowatego,
Placentinusa czy Wolzogena, przenikały do Polski nowe idee.
1 2 3 4 Dalej..
Przypisy: [ 1 ] Chmaj
uzyskał ten tytuł w roku 1956, kiedy to drugiego czerwca został mianowany
profesorem zwyczajnym w Zakładzie Historii Filozofii Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. [ 2 ] Zob. Kazimierz Lepszy, Ludwik Chmaj 1988-1959,
„Kwartalnik Historyczny", 1960, nr 2, s. 597-600. [ 3 ] Por. Lech
Szczucki, W czterdziestopięciolecie pracy naukowej Ludwika Chmaja, „Myśl
Filozoficzna", 1957 nr 3 (29), s. 221. [ 4 ] Chmaj Ludwik, Kryzys współczesnej
historii filozofii, „Kwartalnik Filozoficzny", 1930, VIII, z. 1, s.
80-103. [ 5 ] L. Chmaj, Rozwój
filozoficzny Kartezjusza, Kraków 1930. [ 6 ] Zob. L. Szczucki, Ludwik Chmaj 1889-1959, "Studia
Filozoficzne" 1959, nr 5, s. 231, gdzie co następuje: „Zdawać by się mogło,
iż człowiek dochodzący do siedemdziesiątki, ciężko chory i sterany przeżyciami
wojenno-obozowymi, nie będzie zdolny — fizycznie i duchowo — do podjęcia
normalnej pracy naukowej. Stało się jednak zupełnie inaczej. Prof. Chmaj
zadziwił wszystkich zdumiewającą energią i niespożytym optymizmem i dosłownie
na drugi dzień po powrocie zabrał się do pracy. Nie obawiając się tu słów
wielkich, stwierdzić można, iż tempo i natężenie tej pracy było wprost
tytaniczne. Profesor pracował przeciętnie po dwanaście-czternaście godzin na
dobę". [ 7 ] L. Chmaj, Kartezjanizm w Polsce XVII i XVIII wieku, „Myśl Filozoficzna", 1956 nr 5, s. 67-103. [ 8 ] Zob. Tamże., s. 69. « Filozofia nowożytna (Publikacja: 03-12-2006 )
Adam T. Koźlik Absolwent studiów filozoficznych w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach | Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl.
Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie,
bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w
kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.str. 5141 |
![](http://i.racjonalista.pl/ai/grpr.gif) |