"Oto umieram i zanikam - mówiłbyś wówczas - jedno mgnienie, a stanę się nicością. Dusze są równie śmiertelne, jak i ciała.
Lecz powróci ten węzeł przyczyn, w który i ja wplątany jestem - stworzy on mnie ponownie! Ja sam nalezę do przyczyn wielkiego powrotu.
Powtórzę sie przez powrót wraz z tym słońcem, tą ziemią, tym orłem i wężem tym - nie do nowego ani lepszego życia, ani też do podobnego;
- powracać będę wiecznie do zawsze jednakiego i tego samego życia, zarówno w rzeczach wielkich, jak i małych, tak, abym znowuż o rzeczy wszelkich wiecznym powrocie nauczał
- abym znowuż me słowo głosił o wielkim dla świata i ludzi południu, abym znowuż ludziom nadczłowieka zwiastował."
Hollingdale w swojej biografii o Nietzschem tłumaczy Wieczny Powrót następująco:
"Wynika on z faktu, że - jak uważał Nietzsche - świat metafizyczny nie jest niczym innym jak zaprzeczeniem świata zjawisk, płaszczyzna metafizyczna niczym więcej jak przeciwieństwem płaszczyzny ziemskiej, a samo przedstawienie rzeczywistości metafizycznej - częścią świata fenomenów. Dlatego właśnie koncepcję wiecznego powrotu miał za ukoronowanie swojej filozofii...
Przesłankę wiecznego powrotu stanowi fakt, że świat metafizyczny jest "przedstawieniem" należącym do świata fenomenów - to znaczy nie istnieje, gdyż cała rzeczywistość składa się ze zjawisk. Kiedy odrzucimy wszystko co da się nazwać zjawiskiem, nic nam nie pozostanie, a co za tym idzie, nie ma mowy o żadnym "przebiciu się" na inny "poziom" rzeczywistości - wyrażenia takie pozbawione są sensu, gdyż jakkolwiek głęboko zajdziemy, nie opuścimy nigdy świata fenomenów.
Stąd do myśli, że wszystko jest powtórzeniem czegoś, co było wcześniej, pozostaje już tylko mały krok. Mówienie o "świecie pozbawionym czasu" to posługiwanie się typowo negatywnym językiem metafizyki: " świat metafizyczny" stanowi w istocie negację świata rzeczywistego. Świat rzeczywisty istnieje w czasie, toteż jednym z atrybutów świata metafizycznego musi być bezczasowość ( a także "bezcielesność", tzn brak rozciągłości przestrzennej). Skoro nie możemy wyrwać się z postrzeganej przez nas rzeczywistości, jesteśmy skazani na rzeczywistość, do której atrybutów należy czas, to znaczy czas nie jest "złudzeniem" maskującym "rzeczywistość bezczasową". Rzeczywistość cec#!#e też "stawanie się" i od niego także się nie uwolnimy: rzeczywistość "staje sie", nigdy nie jest. Ponieważ rzeczywistość 'staje się" w c z a s i e, to gdyby stan ostateczny był możliwy, zostałby osiągnięty już dawno temu; doświadczenie jednak mówi co innego. Co więcej, skoro nie ma stanu końcowego, nie mogło też być początkowego, gdyż byłby to stan statyczny, "bycie". Z doświadczenia wiadomo, że nasza egzystencja ma charakter czasowy i nietrwały. Czas i zmiana są czymś rzeczywistym i nie wiemy nic o egzystencji, w której nie istnieje czas ani zmiany. Skoro więc nie potrafimy wskazać ani początku, ani końca czasu, za nami i przed nami musi się rozciągać czasowa nieskończoność; rzeczywistość musi być wiecznotrwała, nigdy nie może przechodzić przez stan, w którym nie ma trwania. Nie możemy jednak orzec z taką samą pewnością, że liczba możliwych form, w których występuje nasza wciąż zmieniająca sie rzeczywistość, jest nieskończona. Zdrowy rozsądek podpowiada, że tak nie jest: bez względu na to, jak wielki zbudujemy kalejdoskop i ile wrzucimy doń kolorowych szkiełek, liczba możliwych konfiguracji nie będzie nieskończona. Nieuchronnie nastąpi moment, kiedy liczba możliwych konfiguracji i liczba możliwych porządków, w których konfiguracje te się pojawiają. zostanie wyczerpana i zaczną się one powtarzać.
Porównanie między "stającą się" rzeczywistością a kalejdoskopem może wydać się nieadekwatne, ale w istocie oddaje ono dokładnie pogląd Nietzschego na to, jakie konsekwencje pociąga za sobą "stawanie się". Nie pozwolił on, by Bóg albo metafizyk wkradły się do jego filozofii tylnymi drzwiami;odrzuciwszy Boga, nie zamierzał uznać pewnych niesprawdzalnych zasad, które okazałyby się Bogiem w przebraniu. W pogardzie miał innych "wolnomyślicieli", którzy nie podjęli takich kroków zapobiegawczych. Ich postępowanie uważał za tchórzostwo. Co jednak ze światem postrzeganym jako "stawanie się" w zwykłym sensie tego słowa, jako stawanie się czymś, jako celowe stawanie się - czyż nie jest to znów Bóg i metafizyka? Czy można wykazać, istnieje jakiś kierunek? Że zmianami, które widzimy wszędzie i stale, rządzą jakieś prawa albo że dążą one do jakiegoś celu? Czy jest coś w świecie, co możemy uznać za siłę kierującą? Odpowiedź Nietzschego brzmiała: nie, nie da się dowieść, że cokolwiek takiego istnieje. Przeciwnie, gdyby świat m i a ł cel. cel ten zostałby już osiągnięty; "ogólny charakter świata jest [...] chaosem po wszystkie wieki" (Wiedza Radosna) - kto bowiem, lub co, miałby go uporządkować? Wszelka zasada porządkująca, czy miałby to być Bóg, czy "przyroda", czy też "historia", musiałaby zostać narzucona na potok fenomenów z zewnątrz - a przecież to "zewnątrz" jest samo fenomenem.
"Stawanie się" oznacza dla Nietzschego całkowicie przypadkową zmianę: na tym właśnie polega ostateczna konsekwencja "śmierci Boga", przed którą wzdragali się inni myśliciele, nieunikniony skutek zniknięcia ze świata "kierującego palca Boga". I do niego właśnie nawiązuje Nietzsche, kiedy twierdzi, że ludzkość musi wyznaczyć sobie w ł a s n y cel, bo jeśli ludzie tego nie uczynią, będą żyć nadal jak żyli dotychczas - chaotycznie.
Nietzsche wyobraża sobie świat jako kalejdoskop zmian i bez względu na to, w jak wielu stanach może się on znajdować, ich liczba musi być skończona. Czas jednak jest nieskończony, a zatem obecny stan świata musi być powtórzeniem jakiegoś poprzedniego stanu. To samo tyczy się stanu, który go poprzedzał i który po nim nastąpi, wszystkie wydarzenia muszą więc powtórzyć się nieskończenie wiele razy.
Wiedza, że tak jest, powiada Nietzsche, zmiażdży każdego, o ile nie osiągnie on najwspanialszego momentu egzystencji, dla którego pragnął będzie przeżyć ponownie całe życie. Zło i cierpienie w jego