Wdzięczny jestem Mariuszowi bardzo za napisanie tej książki. Wbrew popularnym i często powtarzanym opiniom Kościół wspierał europejskie faszyzmy, a nawet je współtworzył. Autor bardzo wnikliwie pokazuje reżim katolickich Ustaszów w Chorwacji, oraz watykańskie źródła korporacjonizmu, jakie rozwijał później Duce przy wsparciu ideologicznym Kościoła. Dużo uwagi w książce poświęcone zostało nazizmowi, którego relacje z chrześcijaństwem były bardziej złożone niż w Hiszpanii, we Włoszech, w Słowacji itp. Z pewnością nie można mówić, że Hitler, podobnie jak Franco, był wielkim obrońcą chrześcijaństwa, tym niemniej większość chrześcijan pokładała w nim nadzieję. Autor opiera się na faktach, ilekroć może stara się też przedstawić bohaterstwo bardzo nielicznych chrześcijan, którzy nie zgadzali się z popierającą faszyzm większością hierarchów i wiernych. Sięga po informacje wyważone, woli zminimalizować liczbę ofiar krzyża i Chrystusa, niż podać ich możliwą liczbę, którą ciężko sprawdzić. Lecz to wystarczy. Po lekturze książki nie trudno odnieść wrażenie, że chrześcijaństwo tak bardzo się skompromitowało podczas największej europejskiej masakry, iż trzeba sporo samozakłamania, aby nadal być chrześcijaninem. Wstrząsający jest opis wyświęcenia przez JPII biskupa wspierającego chorwackiego Pavelica, współodpowiedzialnego za zdzieranie z ludzi skóry i nabijanie heretyckich niemowląt na pale żywcem. Mamy w książce zdjęcie JPII modlącego się u grobu owego mordercy i z wielu innych przesłanek możemy wnioskować, iż Kościół nie tylko nie boi się swej historii, ale wręcz przeciwnie - z katolickich katów celowo i metodycznie robi ofiary domniemanych liberałów (którzy, de facto, nie istnieli, lub też istnieli bardzo krótko w obozach koncentracyjnych).

Z innych religii opisuje Agnosiewicz życzliwy stosunek do faszyzmu muzułmanów. Niestety, co uważam za wadę tej książki, nie wymienia żadnych wyjątków, których to było zapewne więcej niż wśród chrześcijan. Mamy zatem zbrodniczego muftiego Jerozolimy, ale ani jednego słowa o bohaterskiej postawie w obronie żydów króla Maroka, który był zwierzchnikiem muzułmanów swojego kraju. Nie odnajdujemy też ani słowa o odmowie współpracy z Hilterem kacyków afgańskich, którzy, jacy by nie byli, umieli lepiej niż większość vipów watykańskich i protestańckich odnieść się do zbrodniczej ideologii Wodza Rzeszy. Lepiej... Czytając książkę nie trudno pomyśleć, że ideologie faszystowskie i nazistowskie były na rękę chrześcijanom. Nie popełnili oni błędu, lecz raczej przegrali z demokracją i stalinizmem (również nie miłym) w chęci powrotu do chrześcijańskiego jedynowładztwa rodem z baroku.

Książka jest napisana żywym, ciekawym językiem, choć zdarzają się jeszcze nieliczne błędy, wymagające wygładzenia w nowym wydaniu. Autor odnosi się do źródeł, co bardzo ważne przy tak kontrowersyjnej sprawie, choć jest niejako w połowie drogi. Odniesień jest całkiem sporo jak na książkę popularną, lecz za mało jak na pracę naukową, która mogłaby się stać punktem odniesienia dla innych (z pewnością na razie bardzo nielicznych) historyków. Wydaje mi się, że umieszczenie w kolejnej edycji mocniejszej bibliografii, a także przytoczenie w oryginalnej formie najistotniejszych tekstów źródłowych, byłoby bezcenne i przeniosłoby książkę w inny, bardziej ważki wymiar. Sądzę, że kilka tygodni spędzonych w bibliotekach polskich, hiszpańskich, niemieckich i włoskich podniosłoby przeogromnie wartość naukową publikacji. Nie sądzę, aby tak niewygodny temat mógł liczyć łatwo na dotację naukową w Polsce, ale przecież Mariusz mógłby zaapelować do innych członków PSR, którzy - w ramach słusznego działania - mogliby spędzić przy okazji kilka godzin w tej czy innej europejskiej bibliotece na szukaniu materiałów uzupełniających wagę naukowo - merytoryczną książki.

Obok wielu zalet zdecydowanie na przykład brakuje opisu reżimu Franco (bardzo katolickiego w swym charakterze) po zwycięstwie rebeliantów nad republikanami. Dopiero wtedy bowiem katolicko - faszystowska przemoc zebrała swoje główne żniwo. Nie byłoby też nie wskazane zajęcie się genezą organizacji Opus Dei, kontynuującej tradycje totalitarno - faszystowsko - katolickie i silnie obecnej w naszych czasach. Zakłada ona między innymi szkoły, których absolwentami są europejscy politycy. Takich absolwentów jest coraz więcej. Są oni fanatycznie oddani "Jedynej Prawdzie Chrześcijan" której "cel uświęca środki".

"Kościół i faszyzm" to ponura wyprawa przez ów świat jedynie słusznych celów i budzących grozę, trudnych do uwierzenia środków (wstrząsający jest opis hitlerowców ratujących żydów (sic!) przed barbarzyństwem chrześcijańskich bojówek w Chorwacji, zasilanych przez braci franciszkanów). Mariusz Agnosiewicz włożył w tę podróż wiele siły, jestem mu za to bardzo wdzięczny. Nie wiedzie go przez ten krwawy pejzaż satysfakcja antyklerykała. Czujemy raczej znużenie bezmiarem zbrodni, których sprawcy (katolicy, protestanci, ich idee) stali się bohaterami naszych czasów.