Ida Magli
Ida Magli ma na państwowym uniwersytecie w Rzymie katedrę nauki należącej do najbardziej fascynujących i nowych: antropologii kulturalnej -- nauki mianowicie, która bada kultury (w szerszym znaczeniu tego terminu) grup ludzkich -- we Włoszech należała ona do pierwszych i najbardziej znanych specjalistów.
Sądzę, że Elémirowi Zolli (który, jak widzieliśmy, zajmuje się podobnymi tematami, chociaż o bardzo różnym formacie) spodobałaby się jej deklaracja programowa, która doprowadziła ją do studiowania muzyki, filozofii, psychologii, historii: "Nauki humanistyczne potrzebują także intuicji i zmysłu artystycznego". Na tej drodze Ida Magli walczy, aby kobiecie zostało przyznane należne jej miejsce, które pozwoliłoby jej postawić obok suchości i abstrakcyjności, pociągających mężczyznę, te odmienne i cenne "drogi poznania", które zna i praktykuje kobieta. Niektóre jej książki na ten temat zostały już uznane za klasyczne i przetłumaczone na różne języki. Tematom religijnym poświęciła między innymi ważne studium, interpretację antropologiczną średniowiecza na przykładzie kazań i pokuty.
Przy tym, jak Eco, Magli ma za sobą okres zaangażowania katolickiego, ale od dawna działa na polu kultury laickiej, której oddaje się z pasją, jaka przynosi także rezultaty kontrowersyjne: na przykład jej ponowne odczytanie, w kluczu antropologicznym, psychoanalitycznym i feministycznym, świętej Teresy z Lisieux.
Wzbudziłoby także liczne polemiki (ale również duże zainteresowania), w domu katolickim i nie katolickim, studium, nad którym pracowała z dyskrecją i uporem, kiedy umówiłem się z nią na wywiad: książka była poświęcona Jezusowi z Nazaretu, i miała wielce znaczący podtytuł: Tabu i przekroczenie. Należałem do niewielu, którzy dzięki wspólnym przyjaciołom wiedzieli o tych jej badaniach dotyczących Nazarejczyka i dlatego też nie było specjalnie trudne obranie ich za centralny punkt naszej rozmowy.
Natychmiast sprecyzowała mi przekonanie, do którego doszła:
-- Także, a może przede wszystkim, dla tego, kto przesiał go przez sito metodologii nauki antropologicznej, Jezus objawia się jako osobowość tajemnicza, niepokojąca, która wymyka się wszelkiemu tłumaczeniu "naukowemu". Nasz "rozum" nie wydaje się przydatny wobec niego. Taka postać na pewno nie mogła być wymyślona: istotnie, sami Ewangeliści, którzy chcieli opowiedzieć nam jego naukę i życie, nie zrozumieli go. Tak jak często nie zrozumieli go wierzący, Kościoły, które się do niego odwoływały.
Potwierdziła, że dla napisania książki postanowiła ponownie przeczytać Ewangelie z bezstronnym chłodem miłośnika nauk humanistycznych, daleka od niepokojów fideistycznych, które zresztą od dawna porzuciła:
-- Rozpatrywałam te teksty jako dokumenty na równi z innymi. Uderzające jest to, iż na tle historycznie dobrze uściślonym i kulturalnie wystarczająco określonym widać, jak porusza się osoba, która czyni i mówi rzeczy niewytłumaczalne, absolutnie sprzeczne z kulturą swoich czasów. Skąd pojawia się nagle ten Jezus? Jak może tak bardzo kontrastować ze środowiskiem, które go otacza? Oto pytania, na które nie znajduję odpowiedzi.
Chce potwierdzić, że właśnie pogłębianie nowoczesnych badań czyni zagadkę wokół bohatera Ewangelii bardziej nieprzebytą:
-- Dzięki także zdobyczom mojej dyscypliny wiemy, że żaden człowiek nigdy nie spada "z nieba", w sposób nieprzewidziany i nieprzewidywalny. Każdy człowiek jest dzieckiem swoich czasów, zanurza korzenie w swojej glebie kulturalnej.
-- Także osobowości nadzwyczajne, takie, których imiona dostają się później do książek historycznych?
-- Tak, nawet najbardziej nadzwyczajni liderzy każdego środowiska nie mogą wymknąć się ogólnej regule: są niekiedy katalizatorami, scalającymi punktami szczególnie znaczącymi dla kultury ich czasów. Ale od tej kultury nie mogą uciec.
W sumie nikt nie był i nigdy nie będzie mógł być "niezrozumiałym"; a jednak Jezus, tylko on sam, wydaje się taki:
-- Nie, nie da się utrzymać prawdopodobieństwa wytłumaczenia go przez przypisywanie mu charakterystycznych cech geniusza, choćby nawet bardzo wyjątkowego. Gdyby było "tylko" to, poruszałby się jednak zawsze wewnątrz współczesnych uwarunkowań kulturalnych, które stanowią dla wszystkich pręty klatki nie do przebycia. W nim jednak jest coś więcej, coś innego. Ale o co chodzi, nauka nie potrafi powiedzieć. Uczony nie może iść dalej poza stwierdzenie tej ,,odmienności".
Przypomniałem jej, że -- na innej drodze niż antropologia kulturalna -- bibliści, egzegeci doszli do tych samych konkluzji. Usiłują mianowicie przestudiować autentyczność opowieści ewangelicznych opierając się na nowych kryteriach, między nimi na kryterium "nieciągłości": zostały w ten sposób ocenione jako wiarygodne słowa i czyny Jezusa, które nie były możliwe do wymyślenia, ponieważ były w sprzeczności zarówno z kulturą żydowską, jak i kulturą rodzącej się wspólnoty chrześcijańskiej, w której środowisku Ewangelie zostały napisane. Odkryto w ten sposób, że "nieciągłość" Nazarejczyka jest taka, iż każe podnieść, i to bardzo, poziom wiarygodności historycznej Ewangelii. Gdyby były one rzeczywiście mitami lub legendami, dostosowałyby się do kultury ich autorów, gdy tymczasem wymykają się jej w istotnych punktach i w sposób niewytłumaczalny.
Zobaczymy to lepiej w spotkaniu z biblistą, René Latourellem, który da nam kilka przykładów tych "nieciągłości", nazywanych przez Idę Magli "pęknięciami". Ale gdzie, przede wszystkim, wydawało się jej, iż je wyodrębnia?
-- Zostałam uderzona przede wszystkim faktem, że siła jego orędzia jest skierowana do jednostki, do pojedynczego podmiotu. "Ty" jest dla Chrystusa zawsze przeważające nad "wy". On zwraca się do osoby. I to jest już, wydaje mi się, faktem nienormalnym dla kultury żydowskiej, całej zwróconej (widać to wyraźnie w literaturze prorockiej, w całym Starym Testamencie) do grupy, do wspólnoty, do narodu. Ale również w stosunku do innych starożytnych kultur religijnych jest całkowicie czymś niezwykłym mówca religijny, który przemawia do pojedynczej osoby. Również d