Radość wątpliwości. Przeciw chuci wiecznego istnienia. (to mój kiedyś opublikowany esej, odpowiadam w nim na recenzję dzieła Unamuno, lecz i bez tej recenzji treść poniższego powinna być zrozumiała. Pisałem go w paszczy teistycznego lwa, więc musiałem ukrywać, a nawet trochę przeinaczać niektóre z moich poglądów, inaczej tekst nie doczekałby się druku - proste).


Artykuł Beaty Anny Pokorskiej "Agonia wątpliwości" poruszył temat, który wciąż do mnie wraca - w różnych lekturach, rozmowach z ludźmi i zdarzeniach. Na ile należy łączyć temat egzystencji z tematem boga? Bo przecież tylko w ten sposób wątpliwości natury religijnej mają w sobie coś z agonii. Ja słysząc słowo "wątpliwości" uśmiecham się i, o ile mam czas, popadam w stan przyjemnych rozmyślań. Nijak się ma ten mój stan z agonią, która dla osoby nie mającej skłonności masochistycznych z całą pewnością miła nie jest.

"Agonia wątpliwości" zaczyna się od cytatu z dzieła Miguela de Unamuno "Agonia chrześcijaństwa". "Czemu chcę wiedzieć, skąd przychodzę i dokąd zmierza wszystko co mnie otacza, i co to wszystko znaczy? Nie chcę bowiem wszystek umrzeć i chcę wiedzieć, czy muszę umrzeć ostatecznie, czy nie. A jeśli nie umieram - to co ze mną będzie? Jeśli zaś umieram - wszystko traci sens. Istnieją trzy możliwości: a) albo wiem, że wszystek umrę, a wtedy nieuleczalna rozpacz, albo b) wiem, że nie wszystek umrę, a wówczas rezygnacja i zgoda, albo c) nie mogę wiedzieć ani jednego ani drugiego, a wówczas rezygnacja w rozpaczy lub rozpacz w rezygnacji lub zrezygnowana rozpacz i walka". Beata Anna Pokorska stwierdza, zapewne nie bez racji, że Unamuno wybrał wariant c - 3. Podczas długiej i fascynującej teologicznej podróży, której początkiem jest powyższy cytat, autorka eseju potwierdza wartość agonii wątpienia, którą wybrał dla siebie Unamuno, życząc nam wszystkim - czyli także mnie - nie zgubienia jej nigdy. Kluczowym dla mnie punktem teologicznej podróży Pokorskiej jest przywołanie poglądu Schelera, który uznał, że wszyscy ze swej natury podlegamy aktom religijnym. Samo w sobie twierdzenie Schelera ma na tyle ogólną naturę, że ciężko mu zarzucić nieprawdziwość. Po prostu zależy od tego, co uznać za akt religijny. Jednak pogląd Schelera jest wsparty cytatem - "Agnostyk nie jest de facto niewierzącym, lecz jest kimś wierzącym w nicość, jest metafizycznym nihilistą". To zdanie jest prawdziwe jedynie wtedy, gdy mamy do czynienia z niewierzącym chrześcijaninem. Osobą, która nadal czuje moc obietnicy Zmartwychwstania, ale nie wierzy już w osobę Autora tej obietnicy. Niewierzący chrześcijanin zastępuje więc swoje miłosne uwielbienie jakie żywił dla Chrystusa miłosnym uwielbieniem dla braku Jezusa, czyli chrześcijańskiej nicości. Jest to chrześcijańska nicość, gdyż dla osoby prawdziwie nie będącej chrześcijaninem brak Jezusa jest pozbawiony znaczenia. Tak samo dla chrześcijan brak wiary w duchy zwierząt nie oznacza nicości, choć dla szamana jest to pewien problem, choć również nie oznaczający nicości. Na upartego można odnieść zdanie Shelera do szerzej pojętego teizmu, jednak tylko wtedy, gdy teistyczny Bóg obiecuje istnienie wieczne. Dla muzułmanina zdanie Schelera nadal pozostaje słuszne, ale już dla Izraelity z czasów Mojżesza takim by ono nie było. Jahwe, Bóg Izraela obiecywał bowiem życie dobre i prawe na tej starej, poczciwej Ziemi, którą - tak się składa - mam właśnie pod stopami. Izraelita stawiając w domu figurkę Baala nie znikał, ale narażał się na gniew Boży - co oznaczało plagę, najazd Babilończyków i inne nie miłe rzeczy. Nie dręczyła go zatem agonia wątpliwości, ale - jeśli już wierzyć Biblii, agonia mogła po prostu przyjść znad Eufratu. Dla wszystkich uczciwych deistów, ateistów, panteistów, holozoistów i politeistów zdanie Schelera i, zwłaszcza, końcowy wniosek Pokorskiej są nietrafne, świadczą też o pewnej dyskryminacji.

Unamuno w powyższym cytacie pisze - "Jeśli zaś umieram, wszystko traci sens". Tu nawiążę króciutko do artykułu Stefana Pastuszewskiego "To nie są imiona Boga" w którym autor pisze o pełzającym, horyzontalnym myśleniu osób opanowanych przez kulturę konsumpcyjną (szmal - sukces - seks) i przeciwstawia im wyznawców Boga, jako tych myślących wertykalnie, myślących lepiej. Na ile Unamuno w swym stwierdzeniu jest wertykalny? Przecież w zdaniu - "jeśli zaś umieram, wszystko traci sens", sens traci Bóg, jaki by nie był, sens tracą dzieci Miguela de Unamuno (o ile je ma), traci sens sztuka i filozofia, którą się Unamuno zajmuje. Pragnienie, w tym przypadku raczej "chuć" istnienia, przesłania Miguelowi de Unamuno wszystkie wartości. Czy młodzież konsumpcyjna nie jest jednak troszkę bardziej oderwana od Ziemi? Przynajmniej jest w stanie cieszyć się po swojemu światem bezwarunkowo, co zakładając jego Stwórcę, może mu być miłe. Dlaczego wojownik, jakim jest Miguel de Unamuno, będąc teistą, nie cieszy się Bogiem i jego dziełem? Czy gdyby Bóg powiedział mu - "daję ci 70 lat życia, w pięknym świecie, zrób z nim co chcesz - to wszystko" - Unamuno nie przyjąłby tego daru? Cóż jest wertykalnego w chuci istnienia przesłaniającej, być może, prawdziwe dzieło stworzenia i jego Autora? Czy życie, czy piękno świata, czy bliskie osoby, czy sztuka nie są darem, za który należy dziękować Bogu, o ile ten istnieje? Owszem - świat jest pełen cierpienia - ale kto je tworzy? Czy nie ludzie pokroju Unamuno dla których świat nie jest Darem, ale areną walki? Śmierć jest naturalna, choroby też - czy dzielenie się, bezbożną być może, chucią wiecznego istnienia pomaga upośledzonym przez los? Czy nie bardziej pomogłaby troska o ten, być może jedyny, świat? Zgadzam się z Pastuszewskim, że triada szmal - sukces - seks nie czyni świata bardziej dla ludzi gościnnym. Ale czy wartością proponowaną w zamian "młodym wilkom" ma być przydrożny krzyż? Z pewnością nie, jeśli zawiera w sobie wartości bliskie Unamuno. Cóż powiedziałby im Miguel - "(jeśli) wiem, że wszystek umrę, (to) wtedy nieuleczalna rozpacz"? "A co robisz teraz, o czym teraz wiesz, czego teraz pragniesz?" - zagad