Witam
Ten tekst jest fragmentem reakcji na pochlebną recenzję artykułu S E. Guthrie’a, który ukazał się w numerze 70. „Bez dogmatu” p.t. „Inteligentny projekt świata jest iluzją”. Tekst ten z różnych powodów nie był prawdopodobnie nigdzie publikowany. Od ukazania się tego artykułu minęło wprawdzie 6 lat, ale temat nadal jest aktualny i wart przedyskutowania.
Z wywodów zawartych w tym artykule wynika, że jego autor bez cienia refleksji przyjmuje, opierając się na ustaleniach „cognitiwe science”, że świat (wszechświat, układ słoneczny, nasza planeta) istnieją bez żadnego sensu, bez ładu i składu, jako przypadkowy, niemający żadnego celu i uzasadnienia „bąbel”, w którym na drodze żmudnej (i jak by na to nie patrzeć ukierunkowanej) ewolucji pojawia się istota myśląca, nie tylko świadoma swojego istnienia („cogito ergo sum”, ale zdolna też do poznawania budowy i charakteru tego świata, przy czym sporą część tego procesu poznawczego już zrealizowała. Autor podaje, że wiedza ta czerpie z różnych dyscyplin „w tym z psychologii, neurobiologii, informatyki i anrtopologii” a wikipedia dodaje jeszcze filozofię i językoznawstwo. Oczywiście, ani autor ani wikipedia nie wspomina przy tym o takich podstawowych dziedzinach wiedzy jak matematyka, fizyka, chemia czy biologia.
Jednym pociągnięciem pióra autor wyrzuca na śmietnik nie tylko poglądy wielu filozofów ale również cały dorobek nowoczesnej fizyki. Dobierając niezbyt adekwatny i dość prymitywny, ale za to liczny, zestaw przykładów, rozprawia się bezpardonowo z teleologią i finalizmem, rozumianym przy tym nie jako pogląd filozoficzny ale wyłącznie jako aspekt psychologiczny. W podobny sposób rozprawia się z pojęciem „antropomorfizm” choć wiadomo, że jest ono w bardzo różny sposób interpretowane.
Spróbujmy zatem krytycznie rozpatrzyć tytułowe przesłanie autora „Inteligentny projekt świata jest iluzją”
. Powszechnie w wielu religiach przyjmuje się dogmat, że „Bóg stworzył człowieka na obraz i podobieństwo swoje”. Dogmat ten potraktowany alegorycznie a nie dosłownie według starego testamentu, zawiera z pewnością racjonalne ziarno prawdy. Jeżeli zgodnie z większością nurtów renesansowej filozofii przyrody utożsamimy Boga z materią, przyrodą czy z wszechświatem, to możemy zaobserwować daleko idące podobieństwa. Materia nie jest ani szczególnie zła ani dobra, podobnie jak człowiek, nie jest też miłosierna ani szczególnie mściwa czy sadystyczna. Podobnie jak jednostki ludzkie, materia (Bóg) dąży do rozwoju i samopoznania przy czym zakodowany w materii pierwiastek rozwoju i samopoznania nazywany jest w wielu religiach i wielu nurtach filozoficznych duchem. W religii katolickiej jeden Bóg występuje w trzech osobach: - bóg ojciec, syn boży i duch święty, - co jest dość zgrabnym określeniem tej złożonej i daleko jeszcze nie poznanej istoty. A więc możemy z dużą dozą prawdopodobieństwa powiedzieć, że Bóg, materia, czy przyroda dążą do permanentnego rozwoju i ostatecznego poznania siebie. Wystarczy prześledzić historię świata, od tzw. „wielkiego wybuchu”, i powstałego w wyniku tego wybuchu wodoru, a następnie tworzenia się gwiazd i planet, aż wreszcie po powstanie życia i myśli na naszej planecie, żeby dojść do wniosku, że historia potwierdza bez wątpienia, wyżej wymienioną hipotezę. Ktoś może powiedzieć, że teoria wielkiego wybuchu wcale nie musi być prawdziwa. To jednak niczemu nie przeczy. Nie ma znaczenia czy świat powstał w wyniku wielkiego wybuchu, czy istniał zawsze, czy też został stworzony przez inteligentnego stwórcę. Na podstawie obserwacji historycznych można niemal z całą pewnością stwierdzić, że świat dąży do rozwoju i samopoznania. Niestety przyroda jest bardzo rozrzutna (podobnie jak człowiek) i realizuje swoje cele na zasadzie ogromnego łańcucha prób i błędów. Miliardy bakterii, glonów, pierwotniaków, owadów, ryb, gadów, ptaków, wreszcie ssaków w tym ssaków naczelnych i w końcu człowieka myślącego, dobitnie potwierdzają tę właściwość przyrody. Ogromny nakład pracy, jaki wykonała ewolucja, nie świadczy o tym, że praca ta poszła na marne. W ciągu tych ok.15. miliardów lat we wszechświecie i 4 do 5. miliardów lat na naszej planecie ewolucja zrobiła na tyle wielki krok naprzód, że my Ziemianie jesteśmy w stanie logicznie się spierać czy działa ona celowo czy zupełnie chaotycznie.
Pominę w tych rozważaniach ważny i obszerny problem antropocentryzmu, w tym niebagatelne pytanie, czy człowiek -„Ziemianin”- jest jedyną myślącą istotą we wszechświecie. Spróbuję natomiast poddać pod rozwagę praktyczne konsekwencje dla człowieka (ludzkości) jakie wynikają z przyjęcia założenia o całkowitej chaotyczności świata bądź z założenia celowego (teleologicznego) działania przyrody (Boga).
Obecnie, jeśli pominie się poglądy niektórych filozofów i może kilkudziesięciu milionów zdecydowanych ateistów, niemal powszechnie w społecznościach ludzkich panują religie, czyli wiara w jedynego osobowego Boga Stwórcę, jak w religiach wywodzących się z judaizmu, bądź też w systemy wykreowane przez filozofów wschodu, uznawanych niezależnie od głoszonych przez nich doktryn za mniej lub bardziej świętych (Budda. Konfucjusz, Laicy). W niektórych społecznościach zachował się jeszcze prymitywny animizm lub wiara w boskość władców. (do niedawna Japonia i w pewnym sensie ZSRR i Niemcy hitlerowskie). Nie tutaj jednak miejsce żeby bardziej szczegółowo charakteryzować poszczególne wierzenia. Rezultaty takiego stanu rzeczy są aż nadto widoczne. Z jednej strony ogrom cierpień ludzkich z krwawymi wojnami religijnymi włącznie. Z drugiej strony, można jednak przyjąć, że wiara w jakiś poza czysto fizyczny, poza biologiczny sens istnienia, co najmniej walnie przyczyniła się do osiągnięcia przez ludzkość obecnego poziomu cywilizacyjnego. Gdyby prawda była taka, że wszystko odbywa się zupełnie przypadkowo i chaotycznie to z pewnością pozostalibyśmy na poziomie małp a może nawet pierwotniaków. I w tym sensie można powiedzieć, że Bóg stworzył człowieka.
Zakładając nawet, że ludzkość doszła do obecnego stanu cywilizacyjnego w całkowicie chaotycznym i bezcelowym procesie to przyjęcie takiej tezy nie poprawi naszego położenia ani stanu wiedzy o otaczającym nas świecie i nas samych. Wręcz przeciwnie, przyczyni się do dalszego zamętu w naszych umysłach i naszych poczynaniach. Niestety skutki takiego chaosu w pojmowaniu świata i zachowaniu ludzi stają się coraz bardziej widoczne.
Przyjęcie natomiast eleologicznego modelu świata pozwoli na pewne uporządkowanie naszego poglądu na świat i być może zaoszczędzi ludzkości wielu rozczarowań i zbędnych cierpień.
W podsumowaniu chciałbym stwierdzić, że przyjęcie czysto fizycznego modelu świata jest dla człowieka niekorzystne i dlatego mimo na ogół słusznej krytyki wszelkich religii, uprawianej niemal od momentu ich ukształtowania, religie w tej czy w innej formie ciągle wyznawane są przez znakomitą większość ludzkich społeczności. Sam autor zresztą w wielu miejscach omawianego artykułu przeczy sam sobie. Z jednej strony, posługując się tendencyjnie dobranymi przykładami i twierdzi, że „inteligentny projekt świata jest iluzją” z drugiej zaś optuje za intencjonalnym modelem, który jak sam dowodzi, daje człowiekowi większe możliwości.

Materia rządzi się własnymi prawami i jest na swój sposób inteligentna.