Na festiwalu filmowym w Gdyni zaprezentowano – długo wyczekiwany - film „Wołyń” w reżyserii Wojeciecha Smarzewskiego. W weekendowej „Gazecie Wyborczej” recenzję filmu – zatytułowaną: „Wołyń” to wielki fim. Zło jak namalowane” - zamieścił Tadeusz Sobolewski, wystawiając dziełu Smarzewskiego lukrowaną laurkę. Sobolewski chwali „Wołyń” za obiektywizm, odideologizowanie, uniknięcie zapętlenia się w polityczne sidła, za suchy, rzeczowy, beznamiętny raport o narodzinach zła i skutkach jego eksplozji. Film otwiera scena wesela. Pan młody jest Ukraińcem, panna młoda Polką. Uroczystość weselna jest tłem i okazją dla reżysera do zaprezentowania polskiej i ukraińskiej społeczności oraz ukazania statusu, problemów, krzywd ukraińskiej nacji.
I właśnie dlatego, iż owa scena jest „Weselem” i że racje strony ukraińskiej są wyłożone werbalnie - nie podzielam opinii Sobolewskiego o ideologicznej neutralności dzieła Smarzewskiego, reżysera, który jest przecież uznanym mistrzem od kreowania dramatycznych i traumatycznych obrazów i scen rodzajowych – których – nota bene – nie brakuje później w „Wołyniu”, gdy ukazana jest martyrologia ludności polskiej. Preludium do filmu powinna być wstrząsająca scena w stylu Smarzewskiego, ukazująca rację strony ukraińskiej – słowa to zdecydowanie za mało, w sytuacji gdy żyjemy w cywlizacji piktogramowo – obrazkowej. Dobór sceny owej powinien być w gestii reżysera – ale przecież historia dostarczyła najlepszego scenariusza – burzenie cerkwi prawosławnych na Podlasiu i – uwaga – południowo – zachodnim Wołyniu w 1938 r. Dla takiego mistrza jak Smarzewski burzenie domu bożego, dokonywane w sposób brutalny, bezwzględny, któremu to aktowi towarzyszą traumatyczne przeżycia i odczucia wiernych uczęszczających do świątyni – to fantastyczny, absolutnie wyborny temat do wyeksploatowania. Sięgając po taką scenę Smarzewski wykreowałby rzeczwiście obraz obiektywny i w dużym stopniu odideologizowany. Takim grand opening wyznaczyłby swoiste ramy i kontekst konfliktu polsko - ukraińskiego, do którego doszło na Wołyniu i Galicji w czasie II wojny. Nie decydując się na to, ograniczając się ledwie do słów przy zaprezentowaniu racji strony ukraińskiej – Smarzewski rozczarował. Rozczarował swoistym partykularyzmem i małostkowością. I dlatego nie może on być uznany – jak chce Sobolewski – za twórcę, który zniósł się na wyżyny bezstronności i odmalował mistrzowsko uniwersalne zagadnienie zła. Smarzewski usytuował wyraźnie po stronie polskiej – co samo w sobie nie jest niczym nagannym – ale skoro tak jest, to nie ma sensu pisać, że jest inaczej.

A oto co na temat burzenia cerkwi prawosławnych napisał w swoich wspomnieniach Tadeusz Chrzanowski – wybitny polski historyk sztuki i działacz na rzecz ratowania zabytków Krakowa, które dzieciństwo – przed wybuchem wojny - spędził w okolicach Hrubieszowa: „ I z tamtego czasu też zachowałem taką kliszę: ojca purpurowego na twarzy i krzyczącego, choć nie wolno było mu się denerwować, bo miał ciężką chorobę serca, ale wtedy to właśnie krzyczał, krzyczał na rząd, na Sławoja i na Mościckiego i nawet na Rydza, chociaż mnie uczono w szkole, że oni są mądrzy i dobrzy, więc przerażony słuchałem, jak przepowiadał, że nas kiedyś Rusini wyrżną, bez cienia litości, że nam tego nigdy nie wybaczą; [...] Baby wiejskie zbiegły się w swych sutych spódnicach i chustach i jak kokosze starały się sobą osłonić i tymi chustami, owe drewniane świątynki, piękne, choć bidniutkie, ale wówczas przyjeżdżała straż pożarna i rozpędzała je strumieniami wody. [...] Sikawki „fajermanów" przyczyniły się do rozniecenia tysięcy owych „czerwonych kurów", które rozświetlały ostatnie noce spędzone przeze mnie w rodzinnym domu [w 1943 r.].

A Jędrzej Giertych opoka polskiej Endecji na emigracji po II wojnie światowej, miał odwagę przyznać, iż: Nie ma wybaczenia tego aktu wandalizmu i prześladowania religijnego . Naród polski przyjmuje ze wstydem, że musi wziąć na siebie odpowiedzialność za ten wstrętny czyn w taki sam sposób w jaki naród niemiecki musi wziąć na siebie odpowiedzialność za czyny Hitlera, a naród hiszpański za spalenie kościołów katolickich przez komunistów hiszpańskich.



wyborcza.p(*)jak-namalowane-sobolewski.html

www.racjonalista.pl/kk.php/s,4321/k,2