Temat jest jak wielka rzeka. Szeroka, wielonurtowa, z licznymi odnogami i starorzeczami. Dlatego też nawet zwięzłe jego przedstawienie wymaga licznych i obszernych generalizacji.
Za twórców idei panturkizmu uchodzą:
1. Helmuth Von Moltke (1800-1891), niemiecki wojskowy i arystokrata który jako pierwszy zalecał Turkom "skierowanie wzroku na Azję" czyli na Rosję i Persję - sugerując podbicie przez nich Persji oraz tych obszarów Rosji, na których przeważała ludność turkojęzyczna.
2. Konstanty Borzęcki (1826-1876), emigrant z Polski, uczestnik Powstania Wielkopolskiego, który po przybyciu do Turcji przybrał nazwisko Mustafa Dżelaleddin Pasha i zrobił świetna karierę w tureckiej armii. Borzęcki napisał książkę pt. "Les Turcs Anciens et Modernes ["Turcy starożytni i współcześni"]", w której postawił dwie zasadnicze tezy:
a)ludy tureckie są źródłem współczesnej cywilizacji
b) ludy tureckie miały zasadniczy wpływ na kształt europejskiej historii i europejskich języków.
3. David Leon Cahun (1841-1900), francuski podróżnik, pisarz i orientalista, który w książce zatytułowanej entitled: "Introduction a l'Histoire de l'Asie, Turcs, et Mongols, des Origines a 1405" ["Historia Turków i Mongołów"]" postawił tezę o "rasowym arystokratyzmie" Turków i Mongołów - będących w takim ujęciu sui generis nadludźmi czy superludźmi.
4. Arminius Vambery (1832-1913), górnowęgierski Żyd, profesor orientalistyki, podróżnik, filolog, doradca sułtańskiego dworu, zaufany i dobrze opłacany agent Jej Królewskiej mości - czyli królowej Wiktorii.
Rola Vambergo w wykreowaniu idei jak wyżej była najważniejsza. To właśnie on - jako doradca sułtana - ukuł pojęcie tureckiego superpaństwa i przedłożył go "do wglądu" na dworze sułtańskim. Jego kluczowa teza brzmiała: "Turcy mają potencjał powołania do życia tworu politycznego rozciągającego się od Ałtaju po Bosfor".
Warto dodać, iż Vambery był biegłym poliglotą, a jako filolog wykreował teorię o zasadniczym pokrewieństwie pomiędzy językiem węgierskim a tureckim. Teza ta została ostro zaatakowana przez wielu węgierskich filologów, którzy opowiadali się - także ze względów polityczno - historycznych - za teorią ugrofińską. Przez długi okres czasu na Węgrzech toczyła się sui generis wojna filologiczna miedzy zwolennikami i oponentami poglądów Vamberego - dla którego koronnym dowodem na słuszność jego koncepcji było/jest występowanie w j. węgierskim setek słów jednoznacznie pokrewnych ze słowami tureckimi. Spor de facto nie został do tej pory rozstrzygnięty. Na Węgrzech namaszczono oficjalnie jako słuszną teorię ugrofińską, w Turcji jednakże jest cokolwiek na odwrót.
Jest wielce prawdopodobne, iż Vambery wykreował koncept panturkizmu jako agent brytyjski - mając na uwadze interes mocodawcy, to jest sprucie - po szwach turanizmu - wpływów Rosji w jej posiadłościach środkowoazjatyckich oraz Persji na tureckojęzycznych ( Azerowie) obszarach jej terytorium.
Konkluzja jest więc taka, iż panturkizm to idea wykreowana przez...obcokrajowców, mających często na uwadze interes nie tylko Turcji ale także swój - która została przedłożona Turkom "do wglądu" i zadecydowania co z nią dalej zrobić. Jak do konceptu jak wyżej - odnieśli się Młodzi Turcy - to kolejny temat rzeka - godzien odrębnego wątku.

Zainteresowanych detalami odsyłam do podlinkowanego materiału:

Arminius (Hermann) Vambery (1832-1913) seen above in eastern dress (left) and European attire (right). Vambery was a Hungarian professor, philologist and traveler working as an advisor to the Ottoman Sultan in 1857-1863. Vambery is one of the leading founders of pan-Turkism which is essentially a European invention.
Vambery's proposal was in essence this: Turkic-speakers in Central Asia (except Persian speaking Tajikestan), the Caucasus, Iran and Anatolia were to be molded into a Turkic superstate with its capital in Istanbul, Ottoman Turkey. Vambery also introduced his Turkish hosts to Central Asia and the Caucasus through a series of lectures and books. His aim was to encourage his hosts to adopt his philosophy of pan-Turkism. Vambery retired as a professor of eastern languages at the University of Budapest where he worked in 1865-1905. He wrote many books on his travels to Turkey, Armenia, Iran and Central Asia.Thus far we have seen the role of the Russian Czars, De Guignes, Count Helmuth Von Moltke and Arminius (Hermann) Vambery. Two textbooks also appeared that greatly helped promote pan-Turkism.
The first writer was Poland's Konstanty Borzecki (1826-1876) who had emigrated from Poland to Turkey and assumed the name of Mustafa Jellaledin Pasha. Borzecki wrote a book entitled "Les Turcs Anciens et Modernes [The Ancient and Modern Turks]". Borzecki made the following claims:
(1) The sources of modern civilization are traced to the Turks.
(2) The Turks have had a major influence on the development of European history and languages."

kavehfarro(*)and-objectives-of-pan-turkism/