Czy chłop pańszczyźniany był naprawdę mniej wolny niż przeciętny człowiek współcześnie?

Chciałbym rozpocząć od małego rozróżnienia, które nazywam "myśleniem płytkim vs myśleniem głębokim".

Myślenie płytkie traktuje normy społeczne i oficjalne zasady jak jakieś obiektywne, metafizyczne byty (po prostu są i musimy ich przestrzegać).

W tym ujęciu jest jasne że chłop pańszczyźniany był całkowicie ubezwłasnowolniony, a my, współcześni ludzie, jesteśmy ewidentnie bardziej wolni w porównaniu z nim.

Myślenie głębokie polega na zauważeniu, że normy i prawa to tylko wynik przekonań ludzi oraz aktualnej równowagi sił. Ta równowaga zmienia się w miejscu i czasie - np. jednym z istotnych powodów upadku feudalizmu w Europie było pojawienie się czarnego prochu i armat przez co feudałowie przestali czuć się tak bezpiecznie w swoich twierdzach (co dało możliwość pójścia w kierunku bardziej scentralizowanych państw narodowych).

Tak jak dziś zasady głębokiego średniowiecza wydają się barbarzyńskie, tak zapewne za 1000 lat normy współczesne będą wydawały się równie dziwaczne i okrutne.

Co więcej, myślenie głębokie pozwala zauważyć, że normy zawsze można łamać, zwłaszcza gdy nie ma siły ich wystarczającego egzekwowania - w takich przypadkach często "uchodzi to na sucho".

Na bazie powyższego wróćmy do przykładu chłopa pańszczyźnianego. W teorii był całkowicie związany z ziemią i podlegał woli feudała.

Ale w praktyce zawsze miał wiele możliwości:

1. mógł uciec do lasu i dołączyć do bandy zbójeckiej lub założyć swoją

2. mógł przesiedlić się na kresy i wybudować chatę bez pozwolenia (było sporo takich miejsc gdzie prawo feudała nie sięgało, ale warunki naturalne wciąż były przyjazne)

3. jeśli miał charyzmę mógł wzniecić powstanie antyfeudalne, a nawet próbować stworzyć nowe państwo

A współczesny człowiek?

Formalnie jest "bardziej wolny", ale państwa są znacznie silniejsze i zbyt skutecznie egzekwują prawo.

Dziś państwa mają policję z karabinami, wojsko z czołgami, monitoring satelitarny, drony, systemy śledzenia cyfrowego, przeciwdziałanie praniu pieniędzy, dużą kontrolę produkcji i dostępu do broni.

Praktycznie niemożliwe jest "żyć poza prawem" w dawnym stylu.

Nawet jeśli skuteczna przestępczość istnieje, to nie jest już to tak proste i dostępne dla zwykłego zjadacza chleba.

A wolność powinno mierzyć się realnymi możliwościami działania, a nie tym, co formalnie zapisano w prawie. W ujęciu "myślenia głębokiego" (jak to nazwałem na początku) chłop pańszczyźniany okazuje się zaskakująco wolny, a my pozornie wolni, a w rzeczywistości dużo bardziej uwięzieni w zasadach systemu.

.