Według "Słownika filozofii" pod redakcją Jana Hartmana wolność to autonomia jednostki w wyborze przekonań oraz celów i środków postępowania. Od wieków filozofowie zmagali się z problemem, czy istnieje wolność, a jeżeli tak, to jaki jest jej zakres. Stanowiska były różne: od zanegowania istnienia wolności do postulowania istnienia wolności nieograniczonej. Pragnę tutaj przedstawić swój pogląd na tę sprawę.
Każdą teorię trzeba oprzeć o solidne fundamenty. Uważam, że niezaprzeczalnym faktem jest to, że człowiek jest istotą świadomą. Nie sposób przecież zaprzeczyć, że istniejemy (stare kartezjańskie cogito, ergo sum).
Człowiek jest ograniczony przez szereg różnych czynników. Po pierwsze jest on zdeterminowany prawami natury. Nie możemy żyć wiecznie, latać, rodzimy się i umieramy nie z własnej woli. Po drugie ludzie są ograniczeni czynnikami natury społeczno-kulturowej. Chodzi mi przede wszystkim o proces wychowania dziecka oraz o wpływ grupy społecznej, w której przebywamy. Zacznę do kwestii wychowania. Umysł dziecka jest tabula rasa, niezapisaną tablicą. Wychowanie polega na wtłoczeniu środkami - jakby na to nie spojrzeć - represyjnymi określonych norm i wzorców zachowań. W początkowej fazie rozwoju światopoglądu dziecka jest on bardzo zbliżony do światopoglądu rodziców. Oczywiście potem często następują zmiany, zazwyczaj na skutek kontaktu z innymi osobami, opiniami, literaturą (matematyka to piękna dziecina, ale fakt faktem poglądów człowiekowi raczej nie wyrobi). Można stwierdzić, że w pewien sposób ograniczają nas wszystkie czynniki, które kształtują nasze poglądy.
Teraz czas na kwestię wpływu grupy społecznej. Człowiek jest niewątpliwie istotą społeczną. Potrzeba towarzystwa, lęk przed samotnością i odrzuceniem, potrzeba akceptacji są naszymi, drugimi w kolejności po potrzebach fizjologicznych, najbardziej elementarnymi pragnieniami. Nawet introwertycy "muszą czasami z kimś pogadać". Oczywiście przebywanie w jakiejś grupie wiąże się nierozerwalnie z jej wypływem na jednostkę. Pojawia się tutaj pojęcie konformizmu. Nie będę tutaj szerzej opisywał tego zjawiska. Pragnę tylko zaznaczyć, że nasze otoczenie mam również bardzo istotny wpływ na nasz sposób myślenia.
Te wszystkie czynniki wydają się ograniczać naszą wolność lub nawet negować jej istnienie. Do tego dokłada się fakt, że zawsze mamy do wyboru tylko ograniczony wachlarz możliwości. To ograniczenie powstaje na zasadzie przyczynowo-skutkowej, częstokroć niezależnie od naszej woli. Więc czy wolność jest faktem, czy tylko złudzeniem?
Uważam, że człowiek jest wolny zawsze (z małym wyjątkiem, który opiszę później)! Dlaczego? Pozwolę sobie jeszcze raz przytoczyć definicję: Wolność to autonomia jednostki w wyborze przekonań celów i środków postępowania. Kluczowe jest tutaj słowo wybór. Ponieważ człowiek jest jednostką świadomą, może wybrać zawsze. Powyższe determinizmy ograniczają tylko możliwość realizacji aktów naszej woli. Człowiek nie uniknie śmierci, nie zdecyduje o czasie swoich narodzin, nigdy też nie będzie w stanie unosić się w powietrzu bez użycia skonstruowanej przez siebie maszyny. Zostaje mu do dyspozycji ostatni akt jego wolności: nie zgodzić się z tym. Podobnie ma się sprawa z poglądami. Jednostka o odpowiednim poziomie świadomości może uzmysłowić sobie, co wpłynęło na jej sposób myślenia i pragnąć ucieczki od tego, stworzenia własnego, twórczego i oryginalnego światopoglądu. Również w sytuacji, gdy człowiek stanie przed możliwością dokonania wyboru tylko z pośród, na przykład trzech opcji, może pragnąć innej tej czwartej. Konsekwencje danego czynu wcale nie ograniczają mojej wolności, ponieważ ja dalej mogę podjąć się tej czynności, mają przy tym świadomość, że spadnie na mnie odpowiedzialność.
Uważam, że kluczowym w tym zagadnieniu jest ujęcie wyboru jako aktu psychicznego. Reszta tylko ogranicza możliwość realizacji mojej decyzji. Całkowicie zdeterminowane są przedmioty martwe, ponieważ one nie posiadają świadomości, więc nie mogą wybrać. Człowiek przywiązany łańcuchami do muru i skrępowany tak, że nie jest w stanie ruszyć nawet małym palcem u nogi lub człowiek prowadzony przez żołnierzy na szafot wciąż jest wolny, bo nie została mu zabrana wolność myśli, nie została mu zabrana świadomość. Uważam, że jest tylko jedna rzecz, poza śmiercią jako kresem naszej świadomości, która może zaprzeczyć naszej wolności. Tą rzeczą jesteśmy my sami. Sądzę, że każdy z nas odpowiada za swoją wolność, bo w mojej opinii człowiek jest tym bardziej wolny im bardziej świadomy, a zwiększyć poziom swojej świadomości można tylko dzięki edukacji; i to edukacji w każdym zakresie. Naturalnym wnioskiem tutaj jest, że wolność ma różne stopnie. Według mnie istnieje tylko jeden tym niewolnika. Jest nim współczesny człowiek masowy. Taki typ człowieka świetnie charakteryzował Jose Ortega y Gasset w "Buncie mas". Mówię o jednostce, która swoim nie wniosła do swojego najbliższego otoczenia nic za wyjątkiem faktu swojego istnienia, o człowieku, którego światopogląd został w niego wtłoczony procesem socjalizacji. Dalej, mówię o człowieku, który nigdy nie skorzystał z daru wolności i nie zrewidował swojego światopoglądu. Taki właśnie człowiek jest biologiczną kopią swoich przodków, konformistą, szarą przeciętną jednostką, czyli, mówiąc najogólniej, filistrem. Jest to niewolnictwo na własne życzenie.
Uważam, że człowieczeństwo winno polegać na ciągłym intelektualnym samodoskonaleniu, a przez to zwiększeniu swojej świadomości. Człowiek powinien pogłębić prawdę o swoim byciu, zrozumieć, co ogranicza realizację wytworów jego świadomości, co dotąd wpłynęło na jego świadomość, a przez to uzmysłowić sobie, że może temu zaprzeczyć i, jeśli ma takie życzenie, zrobić to.
Innym, poza naszą świadomością, dowodem na istnienie wolności jest moralność. Człowiek musi być wolny, aby móc wybrać między dobrem a złem. Dlatego państwo nie powinno narzucać ludziom, np. katolickiego stanowiska w sprawie eutanazji.