Niemożliwe do zdefiniowania znaczenie przypisywane tym wyrazom (pojęciom) jest przyczyną licznych nieporozumień, co wg mnie przydarzyło się m. in. w temacie "Marzenia o racjonalności". Jak rozumieć, że coś "istnieje", czyli jest "realne"? W codzienności nie mamy z tym kłopotu: coś albo istnieje, albo tego czegoś nie ma - sprawa załatwiona. I słusznie!
Kłopot zaczyna się, gdy usiłujemy penetrować obszary niedostępne naszemu umysłowi, przystosowanemu w procesie ewolucji przecież tylko do operowania w zakresie, którego granice wyznaczone są zdolnością naszych zmysłów. Już jednak, gdy wiedza dostarczyła nam narzędzi pozwalających ten zakres powiększyć, powstały wątpliwości: stwierdziliśmy, że "istnienie" kwantu (materii, energii, czasu lub przestrzeni) jest jakieś dziwne, trudne do zaakceptowania przez wyobraźnię, a "istnienie" zakrzywionej przestrzeni, czy świata przed (również poza - hipoteza "światów równoległych") hipotetycznym (ale przez naukę uprawdopodobnionym) wielkim BUM! w ogóle wprowadza zamęt. Ale to jeszcze nic! Prawdziwe trudności powstają, gdy pytamy o istnienie przestrzeni, czasu, próżni (rozumianej jako "nic") itp.
Albo: czy istnieje, czy jest realnością coś takiego jak liczba - np. 5? Na pozór odpowiedź jest prosta i jednoznaczna: nie istnieje. Ale jak wobec tego wyjaśnić fakt, że człowiek nie wynalazł, nie wymyślił liczby, lecz tylko "odkrył" ich istnienie? Przecież jeśli do 2 dodamy 3, to otrzymamy 5 niezależnie od tego, czy dotyczy to gwiazd, czy jabłek i tak było na długo przed tym, zanim pojawiły się istoty mogące to pojąć! A podobnie cała algebra, i inne działy matematyki nie zostały wymyślone, lecz odkryte!
W końcu dochodzimy do niezależnych od całego otoczenia produktów umysłu: istnieją one, czy nie? Sfinks (hybryda lew + człowiek), czy "Płonąca żyrafa" Salvatore Dali'ego zanim zostały przez artystów upostaciowane, najpierw powstały w mózgu jakiegoś człowieka i jest to fakt! Powstały - a więc chyba istnieją? A np. "sprawiedliwość" - czy doprawdy wielotomowe rozprawy opisujące ten temat dotyczą czegoś, co nie istnieje? Ale przecież jeżeli istnieje, to z całą pewnością w inny sposób niż kamień, gwiazda itp.
A wreszcie dodajmy, że wspomniane kamień i gwiazda istnieją na dwa sposoby: niezależnie od nas i w postaci naszych o nich wyobrażeń, a różnica między tymi dwoma istnieniami jest zupełna.
Na pozór cała ta moja pisanina prowadzi do wniosku, że umysł, ponieważ jest bezradny wobec pytań dotyczących podstaw egzystencji, nie jest w stanie w ogóle poradzić sobie z filozofią, nadaje się jedynie do liczenia pieniędzy i zabiegania o podstawy bytowania. Otóż nie jest tak źle! Wszelkie spekulacyjne poszukiwania odpowiedzi na pytania filozofów i przyrodników nie tylko nie są stratą czasu, lecz spełniają (historia dowodzi tego jednoznacznie!) bardzo ważną rolę kulturotwórczą i cywilizacyjną. Pod warunkiem jednak, że od momentu, gdy w swoich poszukiwaniach przekraczamy wytyczone przez ewolucję granice poznania zmysłowego, zachowamy maksimum ostrożności i sceptycyzmu.