Kilka dni temu na lekcji etyki w moim liceum oglądaliśmy film dokumentalny poświęcony jednej z najbardziej nieludzkich praktyk wynikających z prawa koranicznego: karze śmierci wymierzanej za cudzołóstwo. Uwaga autorów została skoncentrowana na jednym, konkretnym przypadku rodem z Afganistanu. Kobieta, którą sąsiedzi zastali siedzącą na łóżku obcego mężczyzny, pomimo, że miała na sobie ubranie i swoim zachowaniem nie sugerowała niczego uchybiającego zasadzie czystości, została przez tłuszczę najpierw ukamieniowana, a następnie uduszona. Linczu dokonano zupełnie spontanicznie - nawet prawodawstwo oparte na szariacie dopuszcza wykonywanie kary śmierci tylko za wielokrotne popełnianie danego przestępstwa. Trudno jednakże wskazać na jakąś głęboką różnicę pomiędzy tą przerażającą prozą życia, a duchem i literą prawa koranicznego.

Jak zapewne przypuszczacie, w zamyśle nauczyciela obraz miał stanowić asumpt do szerszej dyskusji na temat łamania praw człowieka w państwach, gdzie ta zdobycz cywilizacyjna obca jest lokalnej tradycji i wierzeniom religijnym. Ku mojemu przerażeniu, zdecydowana większość interlokutorów skwitowała sprawę krótko, mówiąc że "to przecież inna kultura". Innymi słowy, ich zdaniem sama tylko zmiana szerokości geograficznej sprawia, że chłosta, kamieniowanie, amputacja łechtaczki czy zbiorowy mord umotywowane li tylko względami religijnymi, przestają być okrucieństwem, a stają się probierzem pluralizmu paradygmatów etyczno-kulturowych i, co za tym idzie, jakże atrakcyjnej różnorodności świata.

Salę lekcyjną opuściłem zbulwersowany, a mój gniew dodatkowo potęgował fakt, iż brakło mi czasu, by przekonać rówieśników do zrewidowania swojego stanowiska. Pomyślałem sobie, że jest coś żałośnie egoistycznego w tym, że dobrze odżywiona, rumiana młodzież, która pełnymi garściami czerpie ze wszystkich dobrodziejstw cywilizacji zachodniej, tj. humanizmu, humanitaryzmu, prawa jednostki do poszanowania jej autonomii oraz nietykalności, wcale a wcale nie kłopocze się losem cierpiących wskutek braku tych przywilejów. Ba, dla moich kolegów i koleżanek taki horror jest nawet swoistym źródłem estetycznego zachwytu!

Zdarzenie to uprzytomniło mi, jak wielkim zagrożeniem jest tak obecnie popularny relatywizm. Zanik respektu dla najbardziej rudymentarnej z wartości, jaką jest ludzkie życie, wczoraj zionął z ust zachodnich apologetów komunizmu, dziś objawia się poprzez na wskroś sadystyczne przyzwolenie na lincze wyznawców Allaha z dalekiego Afganistanu, jutro zaś może obrodzić powszechną admiracją jakiejś nowej hekatomby w rodzaju Auschwitz czy Gułagu.

Zastanawiają mnie dwa, jak sądzę, niezmiernie istotne aspekty problemu.

Po pierwsze, czy piewcy etycznej autonomii kultur mają świadomość konsekwencji takiego poglądu? Nic nie stoi wszak na przeszkodzie, by ekstrapolować go na jednostki i mniejsze lub bardziej efemeryczne wspólnoty. Każdy relatywista winien być świadomy, że skoro usunęło się z pola widzenia wszelkie obiektywne pryncypia, to nie ma już żadnej dostępnej instancji, do której można by się odwołać potępiając hitleryzm bądź nawet pospolite oszustwo dokonane przez znajomego.

Po drugie, frapują mnie przyczyny żywotności skrajnego indyferentyzmu. Czy rację miał Jean Baudrillard, pisząc o estetyzacji etyki i iście gapiowskim stosunku społeczeństw ponowoczesnych do zbrodni i śmierci? A może to prozaiczny ludzki egoizm unicestwia w nas pragnienie czynienia tego, co kiedyś nazywano "misją cywilizacyjną"?

Ja osobiście jestem zwolennikiem tej pierwszej koncepcji, podobnie jak całej filozofii postmodernistycznej, a przynajmniej tej autokrytycznej, nie bojącej się trudnych pytań i reprezentowanej przez takich myślicieli jak właśnie Baudrillard czy też Polak Zygmunt Bauman. Sądzę, że ich teorie (na których streszczanie brakuje tu niestety miejsca - post ten i tak jest już dość długi) dostarczają zadowalającej genezy współczesnego relatywizmu. A jakie jest Wasze zdanie? Co myślicie o relatywizmie? Skąd w Waszym mniemaniu się wziął? I jak, o ile stoicie na stanowisku podobnym do mojego, Zachód może się przed nim obronić?