Każda cywilizacja ma swoje mity - i to samo dotyczy również naszej. Mit i cywilizacja wyłaniają się z pewnego paradygmatu, a zarazem karmią go w miarę swojego rozwoju. Pojawienie się nowożytnej nauki jest jednym z najbardziej fascynujących wydarzeń w historii ludzkości. Jednak religijna niemal gorliwość, z jaką opowiada się, naucza i propaguje jej historię, bywa nie mniej apokryficzna (a momentami wręcz dramatyczna). Z tego powodu często znacznie odbiega od historycznej autentyczności.

Jednym z przykładów tej mitologizacji jest historia teleskopu. W popularnej narracji czytamy, że dopiero wtedy, gdy ludzie (a ściślej mówiąc biali Europejczycy) zdołali poszerzyć swoje horyzonty poza ograniczenia własnego bytu i spojrzeć w bezkres Wszechświata, rozpoczął się nowy rozdział w dziejach ludzkości. To właśnie wtedy Galileusz miał rzekomo wynaleźć teleskop i spojrzeć nim w gwiazdy.

Jednak temat teleskopu jest znacznie bardziej złożony, a zarazem kontrowersyjny. Filozof nauki Paul Feyerabend w książce "Przeciw metodzie" szczegółowo analizuje tę historię, pokazując, że współcześni Galileuszowi Europejczycy nie rozumieli działania teleskopu. Co więcej, nie posiadali żadnej poprawnej teorii optycznej, która mogłaby umożliwić lub uzasadnić konstrukcję takiego narzędzia.

Cytat:

To, w jaki sposób Galileusz rzekomo skonstruował teleskop (nie potrafiąc jednocześnie uzasadnić jego działania), pozostaje do dziś zagadką. Feyerabend sugeruje, że doszedł do tego metodą prób i błędów, czyli raczej intuicją i praktyką niż teorią. Ja natomiast mam na ten temat swoją dodatkową hipotezę.

Nie można zapominać, że Galileusz był Włochem - człowiekiem żyjącym w kulturze śródziemnomorskiej, silnie powiązanej z arabskim światem nauki i handlu. Od średniowiecza Włochy utrzymywały intensywne kontakty z północnoafrykańskimi i andaluzyjskimi ośrodkami wiedzy, w których rozwijały się astronomia, matematyka i optyka. Czy to może być przypadek?

Jak już kiedyś zauważyłem "dziwnym" trafem wszyscy pierwsi wielcy europejscy matematycy również byli Włochami. Leonardo Fibonacci z Pizy, który kształcił się w Algierii i przywiózł stamtąd arabskie cyfry i system dziesiętny, Luca Pacioli, autor pierwszego podręcznika rachunkowości (a przy okazji bliski współpracownik Leonarda da Vinci), czy Gerolamo Cardano (w Europie uważany za twórcę podstaw algebry) - wszyscy oni funkcjonowali na styku dwóch światów: europejskiego i arabskiego.

Czy nie mogło być tak, że Galileusz po prostu podpatrzył teleskop u Arabów, a następnie, w iście renesansowym duchu autopromocji, zaprezentował go w Europie jako swój własny wynalazek nie rozumiejąc nawet jego działania? Jeśli spojrzymy na to w ten sposób, cała historia zaczyna nabierać niepokojąco logicznego sensu.

Europejskie podręczniki milczą, że w arabskich traktatach naukowych odnajdujemy opisy i rysunki urządzeń przypominających teleskopy (prostych tub optycznych, instrumentów obserwacyjnych i eksperymentalnych soczewek) tworzonych na wiele stuleci przed czasami Galileusza.

Nie byłoby wielkim zaskoczeniem, gdyby okazało się, że Galileusz po prostu kupił swoje szkła u arabskich rzemieślników, tak jak wielu innych uczonych tamtej epoki kupowało instrumenty, których działania nie rozumieli, ale które potrafili wystawić na pokaz.

Oto cała ironia europejskiej nauki. Cywilizacja, która uczyniła z krytycznego myślenia swój mit założycielski, bez wahania i krytycyzmu przyjęła opowieść o własnym "oświeceniu". Ale jak było naprawdę?

Więcej na ten temat w "Przeciw Metodzie" Feyerabenda.

.