MA:"Do pisania tego tekstu przystąpiłem z takim założeniem jak głosisz, że chrześcijaństwo i Kościół przyczyniły się do likwidacji niewolnictwa, takie bowiem wcześniej głosiłem tezy, że chrześcijaństwo to była religia niewolników. Ale gdy głębiej wszedłem w temat, to jednak wyszło mi co innego"

Nie rezygnowałbym z tego założenia. Prawdą jest, że chrześcijaństwo jest religią zarówno niewolników jak i ich panów - wszak to religia uniwersalna, niejako z definicji skierowana dosłownie do wszystkich ludzi bez względu na narodowość, rasę, wiek, płeć czy pozycję społeczną. Biblia nie wymaga zniesienia niewolnictwa, ale jeśli się powie A, to potem trzeba powiedzieć B - w momencie gdy uznajemy się za równych wobec Boga, w sumieniach wszystkich wierzących zaczyna działać presja, niepokój i wyrzut, który bez względu na literalny zapis w NT, dokumenty papieskie i wszelką teorię, w praktyce powoduje zanikanie niewolnictwa, nie tylko jego humanizowanie. Nie znam tego zagadnienia tak dobrze jak Pan, ale wydaje mi się, że gdyby prześledzić kilka zagadnień, to początkowe Pańskie założenie można by było obronić:

1. Jaki procent ogółu ludności stanowią niewolnicy w I, V, X, XV i XX wieku.

2. Czytałem kiedyś książkę "Niewolnictwo i niewolnicy w Europie od starożytności po czasy nowożytne" pod redakcją Danuty Quirini-Popławskiej i był tam fragment mówiący, że w średniowieczu praktycznie zniknęło zjawisko niewolnictwa chrześcijan wśród chrześcijan. Zatem niewolnictwo znikało wraz z chrystianizacją Europy. Potwierdza to chyba historia, bo gdy Tatarzy brali jasyr, wojny między chrześcijanami raczej takich zwyczajów nie miały, a jeśli już to w marginalnym stopniu. Czy krzyżowcy wysyłali z Ziemi Świętej schwytaną muzułmańską ludność, by ją wysłać rodzinie do pracy w majątkach? Gdy Kazimierz Wielki ożenił się z Aldoną, to ta przywiozła z Litwy tysiące wziętych do niewoli Polaków - czy podobne powroty miały miejsce po małżeństwach między chrześcijańskimi rodzinami?

3. W nowożytności w krajach chrześcijańskich miażdżącą większość niewolników stanowią Murzyni i Indianie. Dlaczego nie biali? Czy nie dlatego, że są już ochrzczeni? A może średniowieczne chrześcijaństwo dokonało już tak głębokiej zmiany w mentalności, że nowożytny Europejczyk nie wyobraża sobie niewolić człowieka i chcąc mieć niewolnika musi uciekać się do oszukiwania swojego sumienia poprzez wmawianie sobie, że Indianie i Murzyni są podludźmi. W filmie "Misja" jest ciekawa scena, gdzie jezuita próbuje udowodnić, że Indianie są ludźmi, tak jakby było oczywiste, że przyznanie tego likwiduje moralną legitymację trzymania ich w niewoli.

MA: "Nie upieram się, niech ktoś mi udowodni, że jednak chrześcijaństwo zniosło niewolę. Jeszcze niedawno w to wierzyłem."

To przede wszystkim zależy od tego jak zdefiniujemy pojęcia niewolnictwa - między niewolnictwem w Rzymie, a średniowiecznym poddaństwem czy współczesnym wykorzystywaniem ekonomicznym są ogromne różnice, a jednak często tu używa się określenia "niewolnictwo". Nie ma chyba wątpliwości, że chrześcijaństwo zlikwidowało niewolnictwo w jego rzymskiej postaci, gdzie uznawano niewolnika za mówiący przedmiot. Jeśli zastosować szeroką definicję, wówczas niewolnictwo można uznać za zjawisko istniejące do dziś i praktycznie nieusuwalne. Wszyscy jesteśmy w kajdanach dolnych pięter piramidy Maslowa, które czynią z nas niewolników pracy zarobkowej. Jakby jeszcze przy konstruowaniu definicji niewolnictwa użyć pojęcia wolności pozytywnej Izaaka Berlina, to dopiero by się porobiło.

Jakkolwiek byśmy nie widzieli niewolnictwa, jestem przekonany, że chrześcijaństwo nadając wszystkim ludziom równą godność dzieci Bożych uniemożliwiło stabilne trwanie jakiegokolwiek systemu, w którym są elementy niewolnictwa czy wszelkiej innej niesprawiedliwości. W społeczeństwie chrześcijańskim można dopuszczać prawnie niewolnictwo, ale zawsze znajdą się ludzie walczący z krzywdą tak jak w filmie "Amistad" - to nauka Chrystusa pchała abolicjonistów do walki, dała młodemu sędziemu siłę by przełamał presję i strach. Tę samą determinację widać dziś w ludziach walczących z aborcją, rozwodami i innymi złymi zjawiskami prawnie dopuszczonymi. Temat jest dla mnie zbyt rozległy i skomplikowany, więc chylę czoła przed Pańską wielką pracą i uczciwością intelektualną. Pozdrawiam serdecznie.