Pan Miecio jest żulem. Mieszka na moim osiedlu. Większość swego trzeźwego życia spędził kombinując jak się nawalić. Czasami coś ukradnie i sprzeda, czasem uda mu się coś wyżebrać. Generalnie pan Miecio egzystuje na marginesie społeczeństwa i nikt znajomością z min się raczej nie chwali. Jeśli jednak jutro zdarzy mu się umrzeć w katastrofie lotniczej zostanie on zapamiętany jako człowiek niemal święty.
To co się dzieje ciężko mi zaklasyfikować. Nie jestem już pewien czy to masowa histeria, rozpacz, hybryda powyższych czy może nowa moda. Jedno tylko staje się dla mnie jaśniejsze z każdą chwilą - zjawisko jakie obecnie możemy obserwować, ma wyraźny wpływ na zdolność do oceny faktów... bardzo negatywny wpływ.
O zmarłych nie mówi się źle - zgoda, rozumiem jakie przesłanki kierują ludźmi przyjmującymi tę zasadę. Ale znacznie wyżej w moim etosie stoi zasada, zgodnie z którą nie powinno się kłamać. Synteza tych zasad jest dla mnie jasna - jeśli mam do powiedzenia o zmarłym coś złego, to powinienem to przemilczeć. Niemniej jednak przemilczenie jakiegoś faktu nie wymaga takiej gimnastyki intelektualnej jaką obserwuję w mediach. Ludzie, którzy niejednokrotnie (nierzadko słusznie) zaciekle krytykowali zachowania i postawy pewnych, niedawno zmarłych osób, dziś gotowi są wygłaszać peany na ich cześć. Nie byłoby w tym może nic złego (poza hipokryzją) gdyby nie fakt, że najczęściej przeczą własnym słowom. Jeśli jakąś osobę (oczywiście publiczną) za jej życia uważałem za zagrożenie dla demokracji, jeśli uważałem, że nieudolnie, ze szkodą dla społeczeństwa piastuje swój urząd, to wyrazem współczucia dla jej bliskich, może nawet oddaniem czci jej pamięci, będzie powstrzymanie się od głoszenia mojej oceny, nie zaś nazywanie tej osoby mężem stanu. Takie powstrzymanie się od wygłaszania sądu też nie powinno być bezterminowe. Mówimy wszak o osobach publicznych, które dobrowolnie, podejmując się pewnych ról zgodziły się na ocenę swojej działalności. Działalność ta nie była ich prywatną sprawą - dotyczyła nas wszystkich, i była podejmowana w naszym imieniu - mamy prawo (jeśli nie obowiązek) oceniać ją zgodnie z własnym sumieniem, nie biorąc zupełnie pod uwagę tragicznego losu jaki spotkał decydentów.
Tymczasem obserwuje się zdumiewające zjawisko - tragedia i żal jaki ona wywołała sprawia, że zmianie (przynajmniej w pamięci wielu z nas) ulegają oceny, pewnych obiektywnie zaistniałych faktów. Mało tego zdarza się, że te zmiany same się napędzają. Zdaje się, że od ofiar tragedii bije, w związku z ich na nowo ocenionymi dokonaniami, tak wielki majestat, że rzuca zupełnie nowe światło nawet na okoliczności tragedii. Słyszy się na przykład, że zginęli śmiercią bohaterską. Jeśli się temu przyjrzeć na chłodno okazuje się, że ich śmierć była równie bohaterska jak ofiar trzęsienia ziemi na Haiti - była po prostu dziełem nieszczęśliwego przypadku (niezależnie od tego czy samolot rozbił się na skutek awarii czy błędu człowieka po którejkolwiek ze stron).
Chciałem w tym miejscu jasno powiedzieć, że ostatnie wyczyny niektórych polityków oraz dziennikarzy (również tych, z którymi na co dzień się w jakimś stopniu zgadzam) pozostawiają we mnie niesmak. Rozumiem, że notowania są w obu zawodach bardzo ważne i opłaca się robić to czego oczekuje większość, ale płakanie na pokaz jest równie niesmaczne i nieprofesjonalne co zmiana poglądów o 180 stopni, tak aby pasowały do aktualnych oczekiwań większości. Czasami lepiej głośno i demonstracyjnie o czymś pomilczeć, niż dezorientować odbiorców swoich komunikatów. W całym tym chaosie, gdy nie wiadomo jakie kto ma poglądy, jeden tylko Jeży Urban prezentuje się jako stały punkt odniesienia i jest to z jego strony, w dziwny sposób, szlachetne.
Nie twierdzę rzecz jasna, że śmierć pasażerów prezydenckiego tupolewa to nie tragedia. Śmierć każdego człowieka, a zwłaszcza przedwczesna i gwałtowna, to rzecz straszna. Sam fakt, że życie ludzkie jest czymś bezcennym jest już wystarczający, aby stratę życia za tragedię uznać. Niemniej jednak zdaje mi się, że nie skłamię jeśli powiem, że to jak umieramy nie ma wpływu na to jak żyliśmy. Wpływu nie powinno mieć to też na ocenę naszych dokonań. Mogę współczuć schorowanemu starcowi, że umiera w cierpieniach, otoczony przez ludzi, których boi się tak bardzo jak oni jego, ludzi, którzy nie mają nawet odwagi sprawdzić czy już nie żyje. Straszna to śmierć, ale nie ma wpływu na to co myślę o dokonaniach Stalina - jednego z największych zbrodniarzy XX wieku. Wybaczcie proszę to jaskrawe porównanie, nie miałem zamiaru przyrównywać tu nikogo z ostatnio zabitych do Stalina. Jest to jedynie dobra ilustracja do problemu, na który chcę zwrócić uwagę - dzieło życia można (i powinno się) oceniać na chłodno, a tragiczna śmierć danej osoby nie sprzyja zachowaniu obiektywności osądu.
Wy, którzy dalej jeszcze pogrążeni jesteście w żalu wybaczcie, że tak wcześnie zwracam się do was z tym apelem, ale zanim powiecie o zmarłych, że to najwięksi z wielkich w każdej dziedzinie, której się imali, poczekajcie aż ostygną popioły po katastrofie, a wasze oczy nie będą napełniać się łzami na każde wspomnienie ich imion. Mówimy bowiem o osobach publicznych, a tu nie można liczyć, że wszczęcie dyskusji na temat oceny ich działalności zaowocuje zgodnym głosem pochwały. Jeśli oceniać tę działalność zaczynacie będąc przepełnieni bólem i rozpaczom zachowujecie się nie fair w stosunku do tych, którzy z waszą oceną się nie zgadzają, a chcą przyczyniać się do waszych cierpień.
Dla mnie jedno jest pewne - w katastrofie pod Smoleńskiem zginęli ludzie bardzo różni. Jednych szanowałem innych nie, o jeszcze innych nie wiem nic - zaistnieli dla mnie dopiero jako ofiary tej katastrofy. Dopóki jednak emocje nieco nie opadną (za taki termin oficjalnie przyjmuję zakończenie żałoby narodowej), o ofiarach katastrofy wypada mi mówić tylko w jeden sposób.
Niech im ziemia lekką będzie.