Historię Ukraińskiej Centralnej Rady (III 1917 - IV 1918) wyznaczają jej uniwersały.
Historia ich uchwalania jest bardzo pouczająca. Ilustruje bowiem wyśmienicie proces emancypowania się Ukrainy spod rosyjskiej kurateli. Nas interesuje szczególnie ostatni, IV Uniwersał. Proklamowano go w styczniu 1918 r. -już w trakcie walk z bolszewikami. Obwieszczono w nim że "Ukraińska Republika Ludowa (URL) staje się niepodległym, od nikogo niezależnym, wolnym, suwerennym Państwem Narodu Ukraińskiego" ( wyjście z Federacji Ogólnorosyjskiej) oraz uchwalono autonomię kulturalno- narodową jako narzędzie upodmiotawiające inne - prócz Ukraińców - narody Ukrainy. Uchwalone prawo było próbą wcielenia w życie konceptu, autorstwa austromarksistów Karla Rennera i Otto Bauera, pragnących upodmiotowienia wszystkich narodów zamieszkujących wieloetniczną Monarchię Habsburgów. Autonomia polegać miała na uznaniu każdej narodowości za korporację prawa publicznego, do której swój akces zgłaszaliby obywatele państwa - tworząc kataster narodowościowy. Wszystkie narody posiadające kataster miałyby prawo wybierać swoje ciała ustawodawcze, posiadać swoje organy wykonawcze, własny budżet, prerogatywę nakładania na swój kataster podatków oraz sprawowania całkowitej kontroli na szkolnictwem, życiem kulturalnym opieką zdrowotną i społeczną swoich członków. Z ambitnej próby zrealizowania idei nic nie wyszło, dlatego, że URL okazała się być tworem, który szybko upadł. Zainteresowanych tematem odsyłam do pracy prof. H. Jabłońskiego ( przewodniczący Rady Państwa z czasów Gierka), pt. "Polska autonomia narodowa na Ukrainie 1917-1918", traktującej o problemie z punku widzenia interesów polskiej mniejszości na Ukrainie. Ja tymczasem chciałbym zwrócić uwagę na inny aspekt problemu. Otóż powszechnie uważa się, iż to austromarksiści byli twórcami owej koncepcji. Tymczasem można bronić tezy, iż owa idea w swych zasadniczych zrębach - w odniesieniu do nacji żydowskiej - funkcjonowała 250 lat w ramach Rzeczpospolitej Szlacheckiej, stanowiąc fenomen pierwotny wobec teorii Austriaków. Szczególny status Żydów - autonomicznej nacji/stanu zaczął się kształtować w Polsce w 1264 r., wraz z nadaniem Żydom przez Bolesława Pobożnego zbioru przywilejów zwanych Statutem Kaliskim, który za panowania Kazimierza Wielkiego został rozciągnięty z terenów Wielkopolski na Ruś i Małopolskę. Na mocy tego i późniejszych przywilejów Żydzi zostali wyjęci spod prawa magdeburskiego, poddani sądownictwu książęcemu, zagwarantowano im swobodę handlu, zabezpieczono nietykalność osób i mienia, swobodę praktyk religijnych, ochronę cmentarzy oraz świątyń, zapewniono możliwość tworzenia samorządu kahalnego. Chrześcijanie mieli obowiązek udzielana pomocy napadniętemu Żydowi, wprowadzono zakaz formułowania wobec nich fałszywych oskarżeń, zakazano porywania dziecka żydowskiego w celu jochrzczenia. Konflikty między Żydami a chrześcijanami rozstrzygał podlegający władcy sędzia, sprawy między Żydami rozstrzygała strszyzna kahalna. Żydów nie można było pozywać przed sądy, w których orzekali chrześcijańscy duchowni, zakazano oskarżania Żydów o używnie krwi do wyrobu macy, otoczono ich specjalną opieka wojewodów. Kara za zabicie Żyda była zaostrzona. Wysokość główszczyzny "za głowę" zabitego Żyda równa była szlacheckiej. Często otrzymywali przywilej "de non tolerandis christianis" - co oznaczało, iż na terenie zamieszkałym przez nich istniał zakaz przebywania i prowadzenia działalności ekonomicznej przez chrześcijan. Autonomia żydowska była trójpoziomowa. Na najniższym szczeblu realizowała się ona poprzez instytucję gminy, którą kierował wybierany kahał. Kahał zarządzał gettem, kontaktował się z władzami i reprezentantami innych stanów, opiekował się szkolnictwem, handlem, zapewniał opiekę medyczną oraz socjalną. Na czele kahału stał naczelnik, miał do pomocy starszych gminy, sędziów, poborców podatków, rabinów (opłacani przez Gminę), pisarzy, rzezaków i kantorów. Kahał reprezentował interesy gminy na zewnątrz, rozstrzygał kwestie sporne, odpowiedzialny był za pobór podatków. Nadzorował funkcjonowanie na terenie gminy różnorakich stowarzyszeń o charakterze ekonomicznym czy religijnym. Drugiem szczeblem były ziemstwa - stanowiące żydowski odpowiednik sejmików ziemskich. Były one głównie forum na którym debatowano problemy wykraczające swoją istotą i skalą poza poziom poszczególnych gmin. Trzecim - ogólnokrajowym - poziomem autonomii był Sejm Czterech Ziem (Waad Arba Aracot). Potocznie zwany był "generalną synagogą" lub "genaralnością żydowską". Odpowiedzialny był za pobór podatków nałożonych na Żydów. Pełnił także rolę sui generis parlamentu funkcjonującej w diasporze nacji. Decyzje podejmowane przez Waad miały istotne znaczenie w sferze kulturalnej, religijnej i gospodarczej. Będąc przedstawicielstwem ogólnokrajowym Waady były w stanie skutecznie dbać o interesy Żydów. Mogły wywierać presję na rzecz wydania takich a nie innych rozstrzygnięć u władz Rzeczypospolitej. "Generalna synagoga" funkcjonował jak polski Sejm. Początkowo w jej skład wchodzili deputaci wybierani przez ziemstwa. Później pojawili się przedstawiciele większych gmin. Obrady zwoływano dwa razy do roku, z upływem czasu nabrały one charakteru mniej regularnego. Obradowano pod laską marszałka - parnasa. Obok niego zasiadał skarbnik - neeman oraz sekretarz - sztadlan. Postanowienia sejmu protokołowano w księdze zwanej pinkasem. W obrębie Waadu funkcjonowali rezydujący na dworze królewskim serwitorowie. Zadaniem ich było interweniowanie w razie potrzeby u najważniejszych osobistości w państwie. W żydowskiej świadomości owa autonomia wycisnęła swoje wyraziste piętno. Waad stał się w żydowskim odczuciu narzędziem realizacji ich narodowych potrzeb w warunkach braku własnego państwa. Nie dziwi więc, że po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, środowiska żydowskie podjęły próbę zainstalowania w Polsce autonomii kulturalno - narodowej na modłę nieudanego eksperymentu w URL. Ale to już całkiem inna historia.