Bliższe przyjrzenie się normom i zasadom, do jakich odwołują się w swoim orzecznictwie sądy i trybunały w krajach zachodnich prowadzi do bardzo niepokojących wniosków. Mimo że od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego minęło już piętnaście i pół wieku, prymitywne maksymy prawne wypracowane w epoce żelaza, ciągle znajdują szerokie zastosowanie w systemie sprawiedliwości współczesnych państw.

   Nie można się dziwić, że pranie mózgu, jakiemu poddawani są adepci studiów prawniczych, na przykład poprzez zmuszanie do bezmyślnego wkuwania na pamięć licznych maksym prawa rzymskiego, traktowanych w dodatku nadmiernie autorytatywnie, musi prowadzić do wykolejenia mentalności późniejszych prawników. Warto się jednak głęboko zastanowić, czy normy prawne wypracowane pod rządami różnych starożytnych łotrów, kanalii i szubrawców, naprawdę zasługują na odwoływanie się do nich kilkanaście wieków później?

   Mimo podziwu, jakie późniejsze wieki nie raz wyrażały wobec osiągnięć rzymskiego prawa, trzeba wiedzieć, że wizja rzymskiego systemu prawnego jest zapewne mocno wyidealizowana. Chłodne spojrzenie na wypociny rzymskich prawników musi doprowadzić do wniosku, że maksymy obowiązujące na gruncie prawa rzymskiego to często nic więcej niż bardzo prymitywne wybiegi i zwykłe sofistyczne sztuczki, których stosowanie konieczne było w warunkach antycznego sądownictwa. Czy są one godne uznawania i obowiązywania w dwudziestym pierwszym wieku?

   Jedną z takich maksym mówi, na przykład, że nullum crimen, nulla poena sine lege, z której wynikać ma zasada niekarania za czyny, które nie zostały wcześniej uznane w prawie za przestępstwa. Dla rzymskiego jurysty, otumanionego kodeksami i paragrafami, nie ma przestępstwa, jeżeli nie istnieje przepis prawny, który je wymienia. Zupełne oderwanie tej zasady od rzeczywistości stanie się lepiej widoczne, gdy spróbujemy zastosować ją w innych dziedzinach ludzkiej działalności. Wyobraźmy sobie, że idziemy do lekarza, a ten odmawia udzielenia nam pomocy, gdyż nasze symptomy nie zostały jeszcze opisane w żadnym wydawnictwie medycznym. Czy uwierzylibyśmy mu na słowo, gdyby powiedział, że bez opisanego symptomu nie ma choroby?

   Inna bałamutna maksyma prawa rzymskiego mówi - pacta sunt servanda, czyli porozumień, umów należy dotrzymywać. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że w wymienionej maksymie nie ma nic podejrzanego. Inaczej sprawa się przedstawia, gdy zdamy sobie sprawę, że nadmierne przywiązanie do normy prawnej wyrażanej w tej maksymie, prowadzi często do bardzo opłakanych skutków i olbrzymich patologii. Przykładów nie trzeba daleko szukać. Nadmierne fetyszyzowanie pisemnych umów pozwala na panoszenie się firm lichwiarskich czy oferowanie podejrzanych produktów finansowych, z których nie można się wycofać bez ryzyka wysokich strat. To właśnie nadmierna wiara w magiczną moc podpisu pod umową powoduje, że tak trudno po prostu anulować umowę podpisaną z oszustem (osobą czy firmą), nawet jeżeli jest rażąco krzywdząca dla jednej ze stron. Sprawy nie ułatwi mentalność prawników i sędziów, którzy stosując prawo, kierować się mogą mentalnością wykolejoną przed wiekami przez przebiegłych obrońców rzymskich prostytutek, oszustów, złodziei i morderców.

   W dodatku prawo rzymskie nie stanowi zwartego systemu, ale zawiera mnóstwo różnych niespójności. Przecież w ostateczności lex iniusta non est lex, czyli - niesprawiedliwe prawo nie jest prawem. Warto zapytać - kiedy, z jakiego powodu i czy dla wszystkich po równo?