Jestem zwolennikiem koncepcji, że pojęcie racjonalności ma charakter relatywny.

Dlaczego?

Współczesna filozofia coraz częściej wskazuje, że racjonalność zależy od kontekstu kulturowego, językowego i historycznego. Tego rodzaju podejście rozwijali liczni filozofowie XX wieku, między innymi Richard Rorty (1931-2007), który podkreślał, że nasze przekonania i kryteria racjonalności są zakorzenione w określonych tradycjach intelektualnych i społecznych.
Thomas Samuel Kuhn (1922-1996), fizyk, historyk i filozof nauki, twórca pojęcia paradygmatu naukowego, wskazywał natomiast, że nauka rozwija się poprzez zmiany paradygmatów.
Każdy paradygmat wyznacza własne kryteria racjonalności oraz sposoby interpretacji faktów. W efekcie to, co uchodzi za racjonalne w jednym paradygmacie, może być uznane za nieracjonalne w innym.

Przykłady w tym zakresie można mnożyć.

W średniowieczu model świata, w którym Ziemia znajdowała się w centrum, był uważany za racjonalny, ponieważ:
• zgadzał się z codziennym doświadczeniem (Ziemia wydaje się nieruchoma),
• pozwalał przewidywać ruchy planet,
• był zgodny z ówczesną wiedzą fizyczną i filozoficzną.
Natomiast gdy Mikołaj Kopernik zaproponował model heliocentryczny:
• wydawał się on nieracjonalny (Ziemia się porusza? To niemożliwe),
• przeczył tak zwanemu "zdrowemu rozsądkowi",
• początkowo nie był dokładniejszy od modelu geocentrycznego.
Oznacza to, że:
• w starym paradygmacie heliocentryzm wydawał się nieracjonalny,
• w nowym paradygmacie to geocentryzm uznano za nieracjonalny.

Podobne zjawisko można dostrzec we współczesnych sporach dotyczących zastępowania samochodów napędzanych benzyną lub gazem pojazdami elektrycznymi. Rodzi się tu pytanie: czy auta w pełni elektryczne skutecznie służą osiąganiu celów ekologicznych?
W tej debacie występują zarówno skrajni zwolennicy, jak i przeciwnicy elektromobilności. Do zdecydowanych zwolenników można zaliczyć między innymi Tony'ego Sebę oraz Elona Muska. Z kolei do krytyków pełnej elektryfikacji transportu należą m.in. Bjørn Lomborg, Mark P. Mills oraz Akio Toyoda. Różnice w ocenach wynikają z odmiennych założeń, priorytetów oraz interpretacji danych.

Które z tych dwu przeciwstawnych podejść jest zatem racjonalne?

Natomiast Hilary Putnam (1926-2016), amerykański filozof analityczny, podkreślał, że racjonalność jest związana z określonymi schematami pojęciowymi. Jego zdaniem nie istnieje jedna neutralna perspektywa, z której można oceniać wszystkie przekonania.
Oznacza to, że racjonalność jest relatywna wobec przyjętych założeń oraz wartości.
W kontekście wartości można zwrócić uwagę na ocenę racjonalności dwóch sprzecznych postaw:
• uczciwość, uczciwa praca oraz uczciwe płacenie podatków,
• nieuczciwość, unikanie płacenia podatków, działania korupcyjne oraz traktowanie ludzi uczciwych jako naiwnych ("frajerów")

Zatem, w zależności od przyjętego systemu wartości różne postawy mogą być uznawane za racjonalne lub nieracjonalne. W tym kontekście pojawia się również relatywność pojęcia uczciwości.

Natomiast Paul Karl Feyerabend (1924-1994), austriacki filozof nauki, krytykował przekonanie o istnieniu jednej uniwersalnej metody naukowej. Twierdził, że rozwój nauki często wręcz polega na łamaniu obowiązujących reguł racjonalności. Jego słynne hasło "anything goes" wskazywało na pluralizm metod poznawczych.

Relatywność racjonalności widoczna jest także w filozofii Jürgena Habermasa (1929-2026), niemieckiego filozofa i socjologa. Według niego racjonalność nie jest jedynie indywidualną zdolnością jednostki, lecz procesem komunikacyjnym, który kształtuje się w interakcjach społecznych.

Można zatem stwierdzić, że współczesna filozofia często ujmuje racjonalność jako dynamiczny proces , zmieniający się wraz z człowiekiem i jego poznaniem rzeczywistości.

Oczywiście przyjęcie wizji relatywność racjonalności nie oznacza odrzucenia wartości poznania rozumowego.

Wspomniani wyżej filozofowie podkreślali raczej pluralizm form racjonalności, wskazując, że różne sposoby myślenia mogą być racjonalne w odmiennych kontekstach. Takie podejście sprzyja tolerancji wobec innych poglądów i kultur, a jednocześnie skłania do refleksji nad własnymi przekonaniami.



Zapraszam do dyskusji oraz wyrażania refleksji w tym obszarze




-----------------
S pozdravem

Zwierzęta podobnie jak ludzie mają bardzo silny instynkt życia oraz odczuwają cierpienia fizyczne
Im więcej myślę o tym jak powstał Wszechświat tym bardziej utwierdzam się w swoim AGNOSTYCYŹMIE