Nathan Hannower 17 - wieczny historyk i talmudysta żydowski zamieszkały w Zasławiu, świadek powstania Chmielnickiego i autor napisanej później kroniki "Jawen Mecula" ("Bezdenne bagno), traktującej o powzszym zdarzeniu i prześladowaniu populacji żydowskiej przez zrewoltowanych Kozaków i lud ruski - pisał o doli żydowskiej tymi słowy:

"Z jednych zdarto skórę, a ciało rzucono psom na żer, innym obcięto ręce i nogi, a tułów rzucono na drogę; przez ich ciała przejeżdżały wozy i tratowały ich konie. Innym zadano tyle ran, że byli bliscy śmierci i rzucano ich na ulicę; nie mogąc rychło umrzeć, tarzali się we krwi, aż uszła ich dusza; innych grzebano żywcem. Dzieci zarzynano na łonie matek; wiele dzieci pocięto w kawały jak ryby. Kobietom ciężarnym rozpruwano brzuchy, a wydobyty płód zabijano w ich obliczu. Innym rozpruwano brzuchy i wsadzano żywego kota do wnętrza i tak zostawiano przy życiu, zaszywając brzuchy. Następnie obcinano im ręce, by nie mogły wyjąć tego kota. I wieszali niemowlęta na piersiach matek, inne nabijano na rożen, pieczono przy ogniu i przynoszono matkom, by jadły ich mięso. Częstokroć brali dzieci żydowskie i robili z nich mosty, by przechodzić przez nie.I nie było żadnej możliwej męczarni, której by Kozacy tutaj nie stosowali; wszystkie cztery rodzaje śmierci: ukamienowanie, spalenie, zabicie i uduszenie.Wielu żydów zawlekli Tatarzy do niewoli; kobiety i dziewice bezcześcili, z kobietami spali w obecności ich mężów. Kobiety i dziewice piękne brali sobie za sługi i kucharki (piekarki), częścią za żony, lub nałożnice. Wszystko to czynili, wszędzie dokąd dotarli."

Hannower rzecz jasna soczyście barokizuje, opisując gehennę Żydów. Faktem jednakże jest pewnym, iż w trakcie powstania Chmielnickiego Żydów traktowano bez pardonu, podobnie jak szlachtę polską i kler katolicki. Nie od parady mówiono "Lach, Jewriej sobaka, wira odinaka". Skąd jednakże u Kozaków i ludu ruskiego tak wielka była niechęć do Żydów? Odpowiedź na to pytanie jest wcale prosta: z powodu gwałtów, nadużyć i bezkarności, jakich Żydzi dopuszczali się względem ruskich chłopów - gdy w ramach dzierżawy/arendy przejmowali nad nimi władztwo od polskiej szlachty. Pozwólmy więc - najlepiej - wypowiedzieć się w tej materii świadkom historii:

M. De Mongrillon - sekretarz ambasady francuskiej w Polsce tak pisał: "Istotnie Rusini /Kozacy byli traktowani z całą surowością. Żydzi, którym panowie wydzierżawili swoje ziemie, doprowadzali ich do rozpaczy. Słyszałem, że nałożyli nawet podatek od chrztu, w rezultacie czego ci nieszczęśni musieli płacić, aby stać się chrześcijanami."

Samuel Grądzki w "Historia belli Cosacco-Polonici avthore Samvele Grondski de Grondi consripta Anno MDCLXXVI" dodawał, że pieniądze pobierano nie tylko od chrztu dziecka, ale również od ślubu córki, a sposobem na sprawne funkcjonowanie tego procederu było trzymanie kluczy od cerkwi i otwieraniu ich dopiero po uiszczeniu stosownej zapłaty.

Gaspard de Tende, Francuz przebywający na dworze króla Jana Kazimierza Wazy, wśród przyczyn konfliktów kozacko-szlacheckich widział: "Czwarty powód, dla którego Kozacy skarżyli się na szlachciców, wynikał ze wstrętnej lichwy i z nienasyconej chciwości Żydów, których jest w Polsce bardzo dużo. To oni zwykle produkują wódkę i piwo, a także dzierżawią prawa senioralne i to najczęściej za bardzo wysoką cenę. Fakt ten sprawia, że nędznicy ci produkują lichą wódkę i liche piwo. Lichwa i szykanowanie ludności dochodziły czasami do takiego stopnia, że narzucali ludziom zakaz produkcji piwa, nawet na własny użytek, zmuszając w ten sposób wszystkich do kupowania go za cenę, za jaką chcieli je sprzedać."

Przedsiębiorczy Żydzi często ucieklai się do rozboju par exellance. Jak podaje niezrównany Władyslaw Łoziński w swojej pracy "Prawem i Lewem": "Dwaj arendarze dolińscy, żydzi Szaja i Jakób, napadają w r. 1635 na nieszczęśliwy Nadziejów z gromadą hajduków starościńskich, 'którzy ad instar Tartarorum' z dzikim okrzykiem na wieś uderzyli, tak, że jej mieszkańcy w mniemaniu, że to istotnie Tatarzy, do lasów z żonami i dziećmi pouciekali i tam całą dobę ukrywali się przed najazdem, podczas gdy draby plondrowały. Spalono wtedy biednym chłopom 30 wież solnych, które stanowiły główne źródło ich dobrobytu."

Fryzyjczyk Ulryk Werdum, podrożujący po Polsce w latach 70 - tych 17 wieku odnotował między innymi: "Żydzi. Ci bowiem tak tu, jak na całym Podolu i Rusi mieszkają w wielkiej liczbie. Ponieważ zaś od panów polskich dzierżawią za pieniądze karczmy wraz z wszystkimi innymi dochodami, dostają od nich nad poddanymi ich, a zwłaszcza nad chłopami wielką władzę, której te łotry do tego stopnia nadużywają, że biednych chrześcijan według upodobania lżą, biją i depcą nogami, jak to na własne oczy widziałem, dziwiąc się, że chrześcijańscy panowie mogą tak na to patrzeć", dodając moralizatorsko:"Sprawiedliwy Bóg jednak nie zawsze im [polskim panom] to puszczał płazem. Kiedy bowiem pozwalali na Ukrainie swej służbie, a zwłaszcza Żydom dzierżawiącym dobra polskich panów, tyranizować Kozaków do tego stopnia, że Żydzi codziennie znęcali się nad chrześcijanami, a nawet ich wieszali i zabijali, zbuntowali się wreszcie Kozacy pod swym wodzem Bohdanem Chmielnickim i nie tylko wtedy wyniszczyli i wymordowali na Ukrainie wszystkich Polaków i Żydów, lecz odsunęli się od Korony polskiej."

www.kresy.(*)skiego-do-zydow-w-xvii-xviii-w