Witam Forumowiczów!

Niedawno przypomniała mi się pewna sytuacja z dzieciństwa. Nie było to nic wielkiego, ale uświadomiło mnie, że zastosowanie schematycznych rysunków w szkolnych podręcznikach, podczas gdy można zastosować zamiast nich lub obok nich prawdziwe zdjęcia może prowadzić do zafałszowanego odbioru przekazywanej przez podręcznik treści.

Otóż w 5. klasie podstawówki (byłem ostatnim rocznikiem, który szedł starym, ośmioklasowym systemem), miałem lekcję o mikroorganizmach - podstawowe informacje o bakteriach i wirusach. Jak to często bywa w naszych szkołach, sporo nie rozumiałem, a nauczycielka była tak spięta przerabianiem materiału, że na zadawanie pytań nie miałem zbyt wiele czasu. Miałem podręcznik otwarty na stronie, na której były narysowane różne bakterie i wirusy. Bakterie - jakieś tam kropki i przecinki. Nuda. Ale wirusy mnie zainteresowały. Oczywiście były tam trzy "najpopularniejsze" - tzn. wirus HIV, wirus grypy i bakteriofag T-4 (ten ostatni zapewne dlatego, że pasożytuje na "najpopularniejszej" bakterii E. coli). I ten właśnie bakteriofag mnie zainteresował, bo miał taki ładny, regularny, idealny kształt. Miał główkę, ogonek i sześć wyrostków, o których się dowiedziałem później, że się nazywają "włókienka" i służą do przyczepienia wirionu do ściany komórkowej bakterii. Tyle że te włókienka wyglądały zupełnie jak pajęcze odnóża, więc powiedziałem koledze z ławki, że ten wirus jest najfajniejszy, bo ma nawet nóżki i może chodzić. Koledze też się spodobał. Nauczycielka powiedziała jednak, że wirusy nie są żywe... Nie są żywe, ale mają nogi? Jak to? Niestety, na pytania, jak zwykle, nie było czasu. Po dzwonku na dłuższy czas zapomniałem o tym wszystkim i już nie łapałem pani na korytarzu.

Przypomniałem sobie, kiedy dostałem od dziadka w prezencie taką młodzieżową encyklopedię, którą lubiłem sobie czasem powertować. No i tam był jeszcze piękniejszy rysunek bakteriofaga z długimi, "pajęczymi" odnóżami - niczym nasosznik trzęś. Obok opis, jak wirus atakuje bakterię, jak wstrzykuje DNA do środka i jak się namnaża. Nie miałem wątpliwości. On na tych "nóżkach" podchodzi do bakterii, żeby ją zaatakować. No i jeszcze ten kurczący się ogonek! Tylko skąd ten ruch, skoro to nie jest istota żywa?

Niedawno natrafiłem na artykuł o wykorzystywaniu bakteriofagów w leczeniu infekcji bakteryjnych. Wspomnienia odżyły, zajrzałem do internetu, poczytałem co nieco w temacie. I zobaczyłem prawdziwe zdjęcia bakteriofagów. Żadnych idealnych kształtów. Główki bardziej przypominały jakieś ziarenko piasku niż regularną bryłę. Ogonki powyginane. I żadnych pajęczych nóg, tylko jakieś sterczące na wszystkie strony nitki! Gdyby takie zdjęcia z mikroskopów elektronowych zamieszczono w podręczniku i encyklopedii, wiedziałbym, jak naprawdę wygląda wirus i że te jego włókienka to żadne nogi i do chodzenia nie służą. W połowie lat dziewięćdziesiątych było już mnóstwo takich zdjęć, w końcu mikroskop elektronowy to nie była nowość. Ale nie! Zamieszczono jakieś przeidealizowane schematy - zupełnie jak z "Kunstformen der Natur" Haeckla. Czemu takie podejście?

Znalazłem rysunek - znów przeidealizowany - bakteriofaga T-4 w nowej książce do liceum dla klas biol-chem. Pokazałem swojej 6-letniej bratanicy i zapytałem, co to jest. Bez namysłu odpowiedziała "pająk". Później dowie się, że to wirus, ale wciąż pewnie będzie myślała, że ma nogi do chodzenia, chociaż nie jest istotą żywą. A jak wróci ze szkoły do domu i włączy telewizor, to tylko pogorszy sprawę, bo tam w reklamach Domestosa i innych takich środków bakterie i wirusy złowrogo szczerzą zębate paszcze. No i oczywiście Domestos "zabija" te wirusy - razem z bakteriami i grzybami (były nawet specjalne reklamy tego płynu w czasie histerii na temat świńskiej grypy).

A bakteriofagi stają się coraz bardziej popularne. Szukając w internecie informacji na ich temat, znalazłem zdjęcia postawionych im pomników (sic!), pierniczki, baloniki i biżuterię w ich kształcie, a nawet pluszowe zabawki. I przeczytałem artykuł o morskich wirusach - znów z rysunkiem bakteriofaga stojącego na tych "pajęczych" odnóżach i zapewne chodzącego za ich pomocą po ścianie komórkowej sinicy, tak to w każdym razie wyglądało.

Podałem tylko przykład - pierwotniaki były też w durnowaty sposób rysowane. Inne wirusy - poza bakteriofagami - też. Widziałem nawet film "edukacyjny" o wirusie HIV, gdzie on też się ruszał - i wyglądało to na celowy ruch, a nie na jakieś obijanie się. Nie było to nic innego jak chociażby fantazje Joblota, który rysował jednokomórkowce z ludzkimi oczami i zębami. Ale jego można usprawiedliwić - nie miał tak silnych mikroskopów i zdjęć, jakie są teraz. My je mamy. Tyle że co z tego? Nadal zamiast pokazywać zdjęcia, prezentujemy jakieś durne, wyidealizowane rysunki. A później się dziwimy, że ludzie muszą wierzyć w jakiegoś "Projektanta" tego wszystkiego - bo skoro jest takie równiutkie, gładziutkie i idealniutkie, to musiało zostać zaprojektowane, czyż nie?