W lipcowym numerze "Świata Nauki" znalazłem wzmiankę zatytułowaną "Błysk fuzji", że oto 29 maja br. w laboratorium im. Lawrence'a w Livermore w Kalifornii uruchomiono urządzenie, w którym zachodzi synteza (czyli fuzja) termojądrowa. Budowa tego urządzenia trwała 12 lat i kosztowała 3,5 miliarda dolarów. Ale najciekawsze jest to, że Amerykanie zastosowali metodę, którą dawno już temu stosował czołowy fizyk jądrowy PRLu, prof. gen. Sylwester Kaliski. W kwietniu 1975 r. świat obiegła wiadomość, że ów uczony uzyskał 100 mln. neutronów syntezy z 1J wiązki laserowej. Kto wie, co to synteza termojądrowa i jak się ją próbowało i próbuje urzeczywistnić, może dalej nie czytać, ja spróbuję jak mi się uda prosto, ale zwięźle przedstawić, o co tu chodzi.
   Po co tyle wysiłku, tyle pieniędzy, tyle czasu tyle wysiłku tęgich głów? To jest właśnie nadzieja na uniknięcie kryzysu energetycznego, przed którym innej ucieczki nie ma. Ropa i gaz się kiedyś skończą, kopalny węgiel też, alternatywne źródła energii jak wiatraki, turbiny wodne, czy baterie słoneczne -- też. Wody na Ziemi nie brakuje, wprawdzie ubywa nam 5kg/s wodoru, ale oceany wyschną dopiero za 2 mld. lat! Około 2% wody, to woda ciężka, czyli tlenki deuteru i (znacznie mniej) trytu, czyli izotopów wodoru H-2 i H-3. Jeśli za pomocą elektrolizy z wody wydobędzie się wodór, ten wodór wzbogaci, czyli oddzieli cięższe izotopy od zwykłego wodoru, uzyska się ciężki wodór. Wystarczy odrzeć atomy ciężkiego wodoru z elektronów i zbliżyć do siebie tak bardzo, że 'schwycą' się siłami oddziaływań silnych, a powstaną jądra izotopów helu i dużo energii, bardzo dużo energii, oj, dużo. Dla przykładu połączenie protonów z deuteronami na jądra helu He-3 daje 175,5 bilionów dżuli na kilogram. Kłopot tylko w tym, że się te jądra zbliżyć nie dają, bo przecież oba są naładowane dodatnio.
   W roku 1950 Tamm i Sacharow wpadli na pomysł butelki magnetycznej -- strumień plazmy (jąder ogołoconych z elektronów) wpada w zwężające się pole magnetyczne. Linie pola magnetycznego są 'prowadnicami' dla ruchomych cząstek naładowanych, więc zwężające się pole mgt. powinno zwęzić i zagęścić strumień jąder. Totalna klęska, owszem zagęszczało, ale za słabo. Butelkę magnetyczną ulepszono, powstał z niej Tokamak, który ulepsza się dalej i mimo, że te ulepszenia ciągle nie dają spodziewanego rezultatu, Tokamak jest nie tylko w Rosji, lecz także w Wielkiej Brytanii (JET), a od r. 2005 Unia Europejska wali pieniądze na podobne urządzenie (ITER) we Francji.
   Jest także inny pomysł na syntezę. Trzeba wziąć skondensowany (ciekły, lub stały) ciężki wodór i ogrzać go wieloma koncentrycznymi strumieniami laserowymi. Trzeba ogrzewać tak szybko, aby ciężki wodór nie 'rozleciał się', zanim osiągnie tak szaloną temperaturę (wielu milionów stopni), że ruchy termiczne spowodują zbliżenie jąder na odległość potrzebną do syntezy.
   Ten pomysł należy do akademika Basowa (r. 1968). Ulepszył ten pomysł Kaliski, umieszczając śrut deuterowy w otoczce stalowej. To był duży postęp, ale czy lasery na szkle neodymowym, których używał miały za małą moc, czy miał tych laserów za mało? -- W każdym razie energia uzyskiwana podczas syntezy była mniejsza od tej, którą trzeba było wydatkować, aby urzeczywistnić ten eksperyment.
   A jednak wysiłki Kaliskiego nie były bezcelowe, Amerykanie poszli tą samą drogą i odnieśli sukces. Szkoda tylko, że w doniesieniu o sukcesie fizyków z Kalifornii nikt, nawet w przypisach nie wspomniał o Polaku.