Wątek ten traktuję jako wstęp do dyskusji na temat jakości popularyzacji nauki. Sądzę, że Racjonalizm, jako ruch społeczny, ma naturalny cel - sprawiać, aby jakość tekstów popularnonaukowych była coraz wyższa. Na początek weźmy na warsztat najważniejszą z nauk - fizykę. Popracujmy troszkę na rzecz jakości popularyzacji tej nauki.

Ostatnio coraz więcej się pisze o badaniach i odkryciach z astrofizyki i kosmologii. Temat ten jest bardzo wymagający z punktu widzenia popularyzacji wiedzy – trudno w nim o łatwe analogie „kuchenne”, czyli takie, które każdy czytelnik zrozumie, bo zna zjawiska z własnego doświadczenia. Bardzo trudno jest poglądowo pokazać zagadnienia astrofizyki ze względu na olbrzymią skalę zjawisk. Przykładowo, nie można pokazać kształtu pola grawitacyjnego tak, jak przy użyciu opiłków pokazujemy kształt pola magnetycznego.
Niestety, jakość popularnonaukowych tekstów z astrofizyki nie jest wystarczająco wysoka. Podobna sytuacja panowała kiedyś w zoologii, kiedy niska jakość merytoryczna wynikała z błędu antropomorfizmu. Dzisiaj już zoologowie potrafią pisać o zwierzętach, nie przypisując im cech ludzkich. Czas najwyższy, żeby fizycy z równą starannością i powagą zaczęli traktować swoich czytelników. Gdy czytam wysokiej jakości teksty o genetyce i ewolucji – klarowne, ścisłe i rzetelne (podczas gdy teksty z fizyki nie są wolne od niedomówień, uproszczeń i błędów), to mam ochotę utworzyć neologizm, który mógłby się kojarzyć z dawnym błędem zoologów: wspomnianym już błędem antropomorfizmu. Błąd fizyków nazwę „błędem subiektomorfizmu”. Konsekwencją tego błędu są różnorodne problemy z popularyzacją fizyki, np. kontrowersje wokół zasady antropicznej.
Jednym z narzędzi, jakie mogą fizykom pomóc w udoskonaleniu sztuki popularyzacji wiedzy, jest Zasada Komplementarności, mówiąca w uproszczeniu, że żadne zjawisko fizyczne nie może zostać zaobserwowane ani opisane, jeżeli nie istnieje obserwator fizyczny opisujący to zjawisko, będący jednocześnie częścią tego zjawiska. Jeżeli obserwator opisuje jakąś fizyczną rzeczywistość, to zawsze jest on częścią tej rzeczywistości, wraz ze swoim laboratorium, teleskopem i planetą (rakietą), na której stoi ten teleskop. Nawet, jeśli w opisie lub rysunku jakiegoś zjawiska nie ma explicite narysowanego obserwatora, to w opisanej i narysowanej rzeczywistości musi ten obserwator istnieć i musi oddziaływać na narysowane obiekty, choćby poprzez grawitację i promieniowanie elektromagnetyczne. Dobrze to rozumieją badacze neutrin i fal grawitacyjnych,, a nawet zwyczajni radioastronomowie. Oddziaływania te zwykle możemy na rysunku pominąć, ale nie wolno nam nigdy zapominać o umowności rysunku bez obserwatora. Zawsze musimy być świadomi faktu, że gdzieś z boku kartki, poza obszarem widocznym na rysunku, ale w świecie pokazanym na rysunku, znajduje się planeta wraz z całym swoim galaktycznym środowiskiem. Fizyk zawsze powinien dobrze rozumieć, na ile dobrym przybliżeniem jest pominięcie tego faktu.
Zasada Komplementarności narzuca jasny standard jakościowy, który powinien być przestrzegany przez rzetelnych fizyków układających zadania lub przykłady. Dobre zadanie z fizyki powinno być tak sformułowane, żeby student mógł bez problemu w rzeczywistości opisanej w zadaniu umiejscowić swoją osobę (Ziemię, Galaktykę) wraz z nośnikami oddziaływań i przyrządami służącymi do obserwacji zdarzeń i zjawisk opisanych w zadaniu. Ten wymóg oczywiście nie oznacza, że rozwiązanie zadania zawsze musi zawierać dyskusję o tym, dlaczego można w rachunkach pominąć wpływ obserwatora, gdyż często taka dyskusja byłaby zbyt trywialna, jednak dobre zadanie zawsze powinno umożliwiać przeprowadzenie takiej dyskusji. Przykładem zadania błędnie sformułowanego jest zadanie zaczynające się tak: „Obserwator znajdujący się bardzo daleko (można w przybliżeniu przyjąć, że nieskończenie daleko) od czarnej dziury o masie M obserwuje ciało o masie m krążące wokół czarnej dziury…”. Zadanie opisuje sytuację fizycznie niemożliwą – jego autor odbiera w ten sposób możliwość dyskusji o poprawności rozwiązania. Sformułowaniem poprawnym będzie np.: „Obserwujemy w Wielkim Obłoku Magellana czarną dziurę i krążącego wokół niej białego karła…”.
Klasycznym przykładem błędu kosmologów, wynikającego z zapomnienia o Zasadzie Komplementarności, jest popularyzowanie wiedzy o Wszechświecie poprzez opisywanie i rysowanie modeli pustego Wszechświata, np. modelu de Sittera, co jest z punktu widzenia Zasady Komplementarności przybliżeniem najgorszym z możliwych. Różnica między Wszechświatem pustym, a Wszechświatem zawierającym przynajmniej Ziemię i jej galaktyczne otoczenie, jest tak wielka, jak różnica między zerem a dowolną liczbą dodatnią. Model pustego wszechświata jest modelem zupełnie bezwartościowym dla popularyzacji fizyki, a dla fizyków ma wartość jedynie jako trening z matematyki. A jednak, w tekstach popularnonaukowych o teorii względności czy kosmologii, często spotykamy próby objaśniania naszego Wszechświata przy użyciu takich modeli, bez uczciwego zastrzeżenia, że model ten może być całkowicie nieadekwatny, a dyskusja o nim może równie dobrze utrudnić, jak ułatwić zrozumienie Wszechświata. Staranny tekst popularnonaukowy powinien zawierać otwarte przyznanie się autora do wiedzy, że w rzeczywistości obserwator musi istnieć, że wszechświat pusty jest fizycznie niemożliwy, że nasz Wszechświat może być zupełnie niepodobny do modelu wszechświata pustego.
Ze zdziwieniem przeczytałem w najnowszej biografii Bohra, że tylko na nielicznych uczelniach wykłada się studentom Zasadę Komplementarności. Możliwe, że przyczyną tak opornego włączania treści fizyki kwantowej do programu nauczania jest wciąż panujące przekonanie, że fizyka kwantowa jest czymś egzotycznych, że jej prawa nie są prawami uniwersalnymi, ale obowiązują tylko w mikroświecie, który nie jest przecież „normalnym” światem. Ponieważ Bohr sformułował Zasadę Komplementarności podczas prac w ramach fizyki kwantowej, wielu fizykom może automatycznie kojarzyć się ona z czymś, o czym nie warto pamiętać.