Wyniki badań i analiz przeprowadzonych przez naukowca z Wydziału Klasycznego Uniwersytetu w Reading (Zjednoczone Królestwo) wykazały, że już w starożytności miejska infrastruktura nie zawsze była dostosowana do potrzeb - wielkości populacji i natężenia ruchu ulicznego i drogowego. Czynniki, jakie na to wpływały, wymagały rozpoznania i opisania w oparciu o dostępne źródła.
   Miejskie bramy stanowiły od zawsze jeden z najbardziej rzucających się w oczy elementów miejskiej architektury, obok murów obronnych, świątyń i pałaców możnych. Wiele z tych budowli jest bardzo charakterystycznych. Miejskie bramy są zabytkowymi atrakcjami turystycznymi i obiektami muzealnymi, stosunkowo szeroko znanymi z bogatej ikonografii, nie tylko w kręgu historyków i badaczy starożytności. Niektóre z tych budowli przetrwały przez wieki w stanie względnie niezmienionym, inne są tylko rekonstrukcjami, jeszcze inne znane są tylko z pozostałości i przekazów.
   Czy na podstawie wielkości miejskich bram można ocenić natężenie ruchu w antycznych miastach?
   Odpowiedź na to pytanie nie jest łatwa. Miłośnik starożytności zwiedzający antyczne mury miejskie i przebite w nich bramy może wyrobić sobie błędne wyobrażenie, wnioskując pochopnie, że im potężniejsze mury i bramy, tym większa populacja miasta i silniejsze natężenie ruchu.
   Aby tego uniknąć, należy zdać sobie sprawę z różnorakich funkcji jakie drogi, ulice i fortyfikacje pełniły w starożytnych miastach. Na przykład, mury miejskie i umiejscowione w nich bramy nie były tylko fortyfikacjami, ale wznoszono je w celu biernej kontroli i regulacji ruchu ludzi i towarów. Choć dla niektórych może to zabrzmieć niewiarygodnie, starożytni miejscy architekci wznosząc mury i bramy miejskie, mogli przy tym uwzględniać ruch idei. Im i ich mocodawcom chodziło o to, by przechodnie, podróżni, żołnierze, kupcy czy rzemieślnicy przechodzili i przejeżdżali w kierunku określonych miejsc - budowli, atrakcji, miejsc postoju i poboru opłat.
   Ustalenia historyków i archeologów sugerują, że ruch przez niektóre bramy miejskie był jednokierunkowy i wyłącznie jednostronny. Przez niektóre bramy ruch był wyłącznie pieszy, przez inne bramy mogły przejeżdżać również pojazdy. Często zdarzało się, że w jednej bramie było oddzielne przejście dla pieszych i oddzielne dla pojazdów. Przez jedne bramy można było do miasta tylko wejść, przez drugie - tylko z miasta wyjść. W ten sposób ruch napływający do miasta i ruch wypływający z miasta nie spotykały się i nie mieszały, co zapobiegało zatorom i kolizjom. Niektóre pojazdy nie mogły w ogóle wjeżdżać do miasta, inne mogły przebywać w obrębie murów tylko przez określony czas. Szerokość bramy miała wpływ na wielkość przepływającego przez nią ruchu. Znając te fakty łatwo już się domyślić, że fortyfikacje i bramy miały funkcje, które współcześnie kojarzymy z zarządzaniem ruchem i logistyką.
   Większe miasta antyczne miały więcej bram. Jednak funkcja fortyfikacyjna zapewne brała górę nad funkcją komunikacyjną i logistyczną. Z tego względu, choć ilość bram miejskich wzrastała wraz ze wzrostem liczby mieszkańców miasta, to nie był to wzrost silny i wprost proporcjonalny. Mieszkańcy starożytnych miast zdawali sobie sprawę, że zbyt dużo bram może pogorszyć zdolność miasta do obrony, więc nie przebijali ich w murach więcej niż koniecznie było to potrzebne.
   Większe miasta miały bramy średnio nieco szersze niż mniejsze miasta, co zapobiegało powstawaniu tzw. wąskich gardeł w porach największego nasilenia ruchu pieszych i pojazdów.
   Im większe miasto, tym szersza była jego najszersza brama. Trzeba tu jednak uważać na tzw. wartości odstające. Wyjątkowo wielkie miasto, jakim był antyczny Rzym, trudno bowiem porównywać z innymi, mniejszymi miastami. Najszersza brama w Rzymie, przez którą przechodziły dwie drogi, miała około dziesięć metrów szerokości. Najszersza brama w Pompejach miała niewiele ponad siedem metrów szerokości.
   Im większe było miasto, tym większa była sumaryczna szerokość wszystkich jego bram. W kilkutysięcznym mieście wynosiła ona kilkadziesiąt metrów, w kilkudziesięciotysięcznym - nie przekraczała stu metrów, ale w Rzymie, którego populacja liczyła kilkaset tysięcy mieszkańców, wynosiła już tylko nieco ponad sto metrów.
   Liczba ludności miasta tylko w niewielkim stopniu wpływała na liczbę wszystkich jego bram. Można szacować, że wielkość populacji decydowała o niej tylko w trzydziestu procentach, a w siedemdziesięciu procentach decydowały o niej inne czynniki, na przykład - liczba dróg prowadzących do miasta. Między liczbą ludności miasta i sumaryczną szerokością wszystkich jego bram występowała silniejsza zależność. Na tej podstawie można przypuszczać, że starożytni woleli, by wraz ze wzrostem populacji miasta jedynie poszerzać jego bramy, zamiast wznosić i przebijać nowe. Oznaczało to, że w większym mieście bramy były użytkowane bardziej intensywnie.

Referencje: Hanson JW (2020) Using city gates as a means of estimating ancient traffic flows. PLoS ONE 15(2): e0229580. doi.org/10.1371/journal.pone.0229580