20 marca 1921 w pruskiej części Górnego Śląska miało miejsce wydarzenie wielkiej wagi dla odradzającego się polskiego państwa. PLEBISCYT, który miał zadecydować o przynależności tej części Europy do Polski lub do Niemiec.
Kiedy w 1918 roku po kawałku proklamowano odtworzenie Polski, niewielu w Lublinie, Warszawie czy Lwowie spodziewało się takiego , korzystnego dla Polski obrotu sprawy. Do niektórych co prawda docierały jakieś zaskakujące strzępy informacji o powstaniu w Cieszynie 19 października zalążka polskiej państwowości, ale w Warszawie czekano jeszcze na rozwój wydarzeń pod potulnymi Niemcom rządami Rady regencyjnej, która miała oddać podtrzymywany niemieckimi i austriackimi bagnetami polski tron jednemu z książąt Pszczyńskich
Ku wielkiemu zaskoczeniu, po odrodzeniu się Rzeczypospolitej, na Śląsku wybuchło zupełnie niezorganizowane, źle przygotowane powstanie. Militarnie przegrane, ale jego skutkiem były dwie znaczące decyzje. Jedna o plebiscycie (w tym o oddaniu organizacji plebiscytu w ręce państw trzecich) druga o wycofaniu z obszaru plebiscytowego niemieckiego wojska.
Dla rządów w Warszawie było zaskoczeniem, że na ziemiach, które przed rozbiorami nie należały do Polski (nie były częścią Polski od czasów Kazimierza Wielkiego) ktoś zbrojnie optował za Polską, jednak polski rząd skwapliwie , choć nie bez grubych błędów wykorzystał to powstanie do upomnienia się o pruską część Górnego Śląska. W rok po pierwszym powstaniu już lepiej przygotowane rozpoczęło się drugie powstanie, niezakończone militarnym rozstrzygnięciem. Było jednak podobnie jak pierwsze politycznym sukcesem. Wycofano niemiecką policję siejącą terror i wprowadzono APo, plebiscytową policję, mieszaną, co prawda pod niemiecką komendą, (większość Ślązaków i tak nie znała pisanego polskiego) ale jednak strona polska miała wpływ na jej działania. Plebiscyt przeprowadzono pod rządami tymczasowej plebiscytowej okupacyjnej administracji i pod kontrolą wojsk brytyjskich, francuskich i włoskich. Przy administracji tej byli przedstawiciele trzech zainteresowanych przebiegiem granicy państw i Watykanu. Czechosłowacja ugrała na wyłączeniu z plebiscytu południowej części powiatu Racibórz, gdzie powszechnym językiem był morawski i teren ten (tzw Jižní Ratibořsko lub Hlučínsko) został bez pytania mieszkańców przyłączony do Czechosłowacji (Zapewne, gdyby odbył się tam plebiscyt, większość morawskojęzycznych Ślązaków optowałaby za Niemcami)
Strona polska zażądała, żeby w plebiscycie wotowali także ludzie urodzeni na Śląsku ale mieszkający w głębi Rzeszy i to był poważny błąd, niemniej mimo tego błędu za Polską optowało ponad 40% głosujących (przy frekwencji 98% !!)
Dlaczego głosowali za Polską?
Ponieważ w Niemczech byli obywatelami drugiej kategorii. Musieli wyrzekać się swojego języka, obyczaju, żeby cokolwiek znaczyć a czasem nawet zwyczajnie dostać pracę
Polska obiecywała nie tylko poszanowanie języka, podobnego przecież do używanego na Śląsku, ale też poszanowanie odrębności poprzez Śląski Sejm i samorządność w wielu dziedzinach społecznego życia.
Ślązacy optujący za Polską to byli głównie chłopi i robotnicy. Chłopów przekonywał głównie argument językowy, robotników dodatkowo socjalne argumenta. Od 1918 roku w Polsce wprowadzono wiele socjalnych, lewicowych idei i choć niektóre były już w Niemczech wcześniej to i tak Polska jawiła się jako kraj przyjaźniejszy społecznym nizinom. Przy bardzo niskiej popularności jakichkolwiek komunistycznych idei, liczono jednak na poprawę bytu robotników. Nie bez znaczenia była przegrana wojna i konieczność spłacania reparacji
Dlaczego głosowano za Niemcami ?
To było państwo objęte rewolucją, ta rewolucja dawała nadzieję na likwidację skostniałych struktur
Bo nie głosowano za Polską. Skoro polskie państwo wydawało się przyjaźniejsze robotnikom, to wielu z tych, którzy do tego stanu nie należeli mieli powody czuć się zagrożonymi. Niektórzy tę „ruską” Polskę znali z handlowych wypraw do Sosnowca po Kornmehl, z pąci do Częstochów i wiedzieli, że po „tamtej stronie” chłopom żyje się gorzej, że jeszcze nie otrzepali się z pańszczyzny, że robotnik w Sosnowcu jest traktowany gorzej niż w Szopienicach.
Polska jawiła się jako państwo zagrożone rosyjskim imperializmem, niemal rok wcześniej Armia czerwona stała u wrót Warszawy. Nie bez znaczenia był wynik plebiscytu na Mazurach i Warmii oraz rezygnacja z plebiscytu w Cieszynie i zgoda Polski na graniczne ustępstwa na Śląsku.
To wszystko skwapliwie wykorzystywały propagandowe machiny oby państw. Chciałbym, aby dziś demokracje miały tak dobrze poinformowanych co do swoich motywacji, głosujących obywateli, sam fakt frekwencji po stu latach powala wprost na kolana
Nie miał natomiast znaczenia odczyn religijny. Śląscy protestanci byli co prawda głównie przybytnymi z głębi Rzeszy, ale nie bali się ograniczenia religijnych swobód, bo do Polski już należał Cieszyn. Katolicy mieli ograniczone prawa używania języka w nabożeństwach, ale przecież językiem mszy i tak była łacina, a śpiewy i kazania były w języku większości. Wrocławska kuria za sprawą niemieckiego (!) biskupa Bogedaina wprowadziła już wcześniej obowiązek znajomości polskiego języka przez księży (w diecezjalnym seminarium nauka polskiego była obowiązkowa) a modlitewnik Skowronka był wydawany w obu językach. W Piekarach rzadko można było usłyszeć niemieckie kazanie, a pielgrzymki do Częstochowy były normą.