Krótkie streszczenie wywiadu Katarzyny Surmiak-Domańskiej z amerykańskim historykiem Brianem Porterem-Szucsem specjalizującym się w historii Polski,

W połowie lat 20. ubiegłego stulecia Dmowski dokonał reinterpretacji historii Polski i uczynił Kościół instytucją konstytutywną dla narodu. W swojej książce "Kościół, naród, państwo" napisał: "Usiłowanie oddzielenia katolicyzmu od polskości, oderwania narodu od religii i od Kościoła, jest niszczeniem samej istoty narodu".
Te słowa można dziś przeczytać wyryte na tablicy w bazylice archidiecezjalnej w Warszawie. Ale to nie Dmowski wymyślił hasło "Polak katolik" Twierdzi Brian Porter-Szucs.
Pierwsze wzmianki tego określenia historyk znalazł w archiwach lat 90. XIX wieku. Jak twierdzi, Dmowski był tylko wielkim orędownikiem tego hasła. Ciekawe, zważywszy, że Dmowski był niewierzący. A do pewnego czasu także zdecydowanie antyklerykalny. Na pierwszym miejscu zawsze był u niego nacjonalizm. W latach 90. XIX wieku Narodowa Demokracja była nastawiona wobec Kościoła raczej wrogo. Uniwersalizm katolicyzmu, lojalizm biskupów wobec zaborców poważnie zagrażał zjednoczeniu Polaków. Endecja traktowała katolicyzm jako "zjawisko społeczne". Interesy Kościoła też były zupełnie rozbieżne z endeckimi. Episkopat potępiał konstytucję marcową z 1921 roku, z którą identyfikowali się endecy, ponieważ gwarantowała ona równość wyznań. Według niej Kościół Rzymskokatolicki miał być w nowym państwie uprzywilejowany, ale tylko dlatego, że było to wyznanie największej liczby obywateli. To było dla biskupów upokorzenie. Jak to? Ich Kościół powinien być uprzywilejowany dlatego, że głosił jedyną prawdziwą religię. Dziewiętnastowieczne czasopisma pokazują, jak dalece polski kler potępiał ruch niepodległościowy. Wówczas ważną zasadą teologii politycznej katolickiej było posłuszeństwo wobec hierarchii. Jeśli wobec kościelnej, to i wobec świeckiej.
Zasada hierarchii, jeśli ma działać, musi obowiązywać na wszystkich szczeblach. Bóg stworzył człowieka, stworzył świat, stworzył społeczeństwa i ich władców. Walczyć przeciwko władcom to to samo, co walczyć z Bogiem. Każda rewolucja, obojętnie jaka, jest zła. Linia Kościoła była taka, że rozbiory są dowodem na to, że Polacy zasłużyli na karę od Boga. W XIX wieku polscy biskupi głosili, że aby odzyskać niepodległość, musimy się modlić, żyć po bożemu i prosić o przebaczenie.
Co sprawiło, że Kościół i ruch narodowościowy nagle się polubiły? Spowodowały to kolejne przewroty polityczne na początku XX wieku. Upadek kolejnych monarchii - naturalnych sojuszników Kościoła, wzmaganie się ruchu lewicowego. Bardzo istotna była rewolucja w Meksyku w 1926. Bo Meksyk to ultrakatolicki kraj, a tam antyklerykalizm rządu rewolucyjnego był wybijający się. Kościół w Polsce poczuł się oblężony i trzeba przyznać, że był, przynajmniej tymczasowo. Musiał szukać nowych sojuszników, a tych nie było wielu.
W 1926 roku w wyniku zamachu majowego władzę przejął Józef Piłsudski, który nigdy nie porzucił marzeń o Polsce wielowyznaniowej. Kler uznawał go za wroga, nienawidził go też Dmowski. Można powiedzieć, że kler z Dmowskim połączyła niechęć do rządu Piłsudskiego. Poza tym Dmowski widział, co stało się z ruchem nacjonalistycznym we Francji. Papież potępił Action Française, pisma jej przywódcy umieścił w 1926 roku na indeksie za przekładanie sprawy narodowej ponad uniwersalne prawdy Kościoła.
Dmowski doszedł do wniosku, że nie może sobie pozwolić na walkę z papieżem. Jeszcze w 1926 roku zdążył wydać swoje dzieło "Kościół, naród, państwo", w którym widzimy nieoczekiwany zwrot ideologiczny. Dmowski nagle uznał, że katolicyzm to jedyna prawdziwa wiara. Endecja nigdy nie miała w Polsce poparcia większościowego. Nigdy nie stworzyła rządu, na to jednak była zbyt kontrowersyjna.
Mam nadzieję, że i dzisiaj coraz więcej Polaków zdaje sobie sprawę, jakim człowiekiem był Dmowski, co mówił o Żydach. Antysemityzm to nie był dodatek do endeckiej ideologii, to była jej zasadnicza treść. Nie znajdziemy ani jednego egzemplarza pism endeckich, gdzie nie byłoby nagonki na Żydów.
Dzisiaj Dmowski wyrasta na idola tych, którzy nazywają się prawdziwymi patriotami. Mieć jego pomnik i rondo jego imienia w centrum stolicy jest rzeczą wielce wstydliwą.

wyborcza.p(*)padnie-kosciol-tez-padnie.html