Kilkanaście lat temu trafiła do kin zekranizowana za grube miliony hollywoodzka Troja, luźna adaptacja Iliady Homera. Jako Achilles szalał w niej męski symbol seksu naszej epoki – Brad Pitt. Silny, ale wrażliwy. Facet z marzeń milionów kobiet. Tylko czy aby „oryginalny ” Achilles ze starożytnych mitów był kimś takim?
Idealizujemy go na podstawie tych strzępów dzieł Homera, które pozostały w naszych głowach z czasów szkolnych. Sam pamiętam z dzieciństwa, że ów najdzielniejszy achajski wojownik spod Troi wydawał mi się mocarzem nad mocarzami zdolnym zarówno do okrucieństw, jak i do wielkodusznych, honorowych gestów. Kiedy jednak baczniej przyjrzymy się opowieściom o Achillesie i skonfrontujemy wersy Homera z dziełami późniejszych starożytnych autorów, achajski heros coraz mniej zacznie nam przypominać Brada Pitta z filmu. I nie chodzi jedynie o urodę aktora, znacznie starszego od bohatera Iliady. Mityczny bohater w istocie rzeczy wydaje się bowiem człowiekiem o zaburzonej seksualnej tożsamości.
Wedle przepowiedni wojenna chwała miała kosztować Achillesa życie. Nic dziwnego, że matka postanowiła uchronić chłopaka przed tym losem. Ukryła go na dworze króla wyspy Skyros i to – dla pewności – w przebraniu dziewczyny. Niby nic wielkiego, klasyczny motyw wielu opowieści. Achilles zresztą chyba nie narzekał, a damski strój nie przeszkadzał mu w miłosnych podbojach. Zanim młodziana odnalazł i zidentyfikował przemyślny Odyseusz, chłopak zdążył już pofiglować z jedną z córek swego gospodarza i doczekał się z nią syna.
Tyle że wojna najwyraźniej pociągała Achillesa bardziej niż życie rodzinne, więc ruszył z Odyseuszem pod Troję. Z dzisiejszego punktu widzenia trudno byłoby uznać taką decyzję za odpowiedzialną, jednak starożytni bezlitośnie wyśmialiby nasze obiekcje.
Młody tata Achilles, spragniony sławy, niebawem dowiedział się o kolejnej kobiecie, z którą ktoś chciał go połączyć. Ponoć naczelny wódz Greków – Agamemnon – zamierzał go ożenić ze swoją córką Ifigenią. Okazało się to jednak podstępem, którym Agamemnon zwabił córkę, by zło żyć ją w ofierze bogom. Po to tylko, by móc ruszyć ze swymi okrętami pod Troję. Co tam kobiety, co tam dzieci – dla prawdziwych mężczyzn liczyła się wojna!
Choć nie do końca. Już pod Troją Achilles zaczął kłócić się z Agamemnonem o piękną brankę Bryzeidę. Rzecz jasna, branek takich nie potrzebowali achajscy wojownicy do pogawędek. Bryzeida była po prostu seksualną niewolnicą Achillesa – oto okrutna proza wojennego życia. Musiała bardzo przypaść mu do gustu, skoro nie mógł pogodzić się z utratą dziewczyny i z tego powodu demonstracyjnie opuścił swoich towarzyszy walki. Zamiast Achillesa do boju ruszył jego przyjaciel Patroklos. Przyjaciel, z którym bohater dzielił nie tylko trudy walk: wedle dramaturga Ajschylosa po śmierci Patroklosa Achilles wzdychał za jego udami.
Heros biseksualistą? Tak pewnie byśmy go dzisiaj określili. Jednak psychoseksualny świat Achillesa był dużo bardziej skomplikowany.
Pięknego trojańskiego księcia Troilosa achajski bohater pojmał i zgwałcił – doprowadzając do jego śmierci. A po zabiciu królowej Amazonek Pentezylei wielki wojownik… niemal od pierwszego wejrzenia zakochał się w jej uderzająco pięknym, martwym ciele.
Zdaniem niektórych antycznych autorów nie była to miłość platoniczna: Achilles, nie mogąc pohamować nagłej żądzy, zgwałcił martwe ciało, tak było olśniewające . Gdy jeden z towarzyszy walki go po tym wyśmiał, heros jednym ciosem wybił mu wszystkie zęby i wysłał szydercę na tamten ś wiat.
Od Homera, żyjącego w VIII wieku p.n.e., do Kwintusa ze Smyrny, który w IV wieku n.e. rozszerzył wątek Achillesa i Amazonek o szokujące dywagacje na temat uwielbienia zwłok, minęło ponad tysiąc lat. Po kolejnych ośmiu stuleciach dwunastowieczny pisarz bizantyjski Eustatios napiętnował Achillesa za wykorzystanie trupa, a po następnych ośmiuset latach angielski badacz mitologii Robert Graves wprost nazwał herosa nekrofilem. Można się z żymać, że takie drążenie mitów nie ma sensu i nie powinno się ich traktować dosłownie, ponieważ pełne są symboli i odwołań – po wiekach już zniekształconych, niejasnych albo zrozumiałych tylko dla fachowców.
Przykład Achillesa pokazuje jednak, jak wybiórczo potrafimy czerpać z tradycji antycznej i jak filtrujemy niewygodne dla nas treści…