Niniejszy tekst jest polemiką z artykułem Alexandra Hausa "Ignorancja ludu - o tytułach naukowych oraz innych "boskich przydomkach" (www.racjonalista.pl/kk.php/s,9754). Z góry przepraszam za zwroty bezpośrednio do autora, jednak początkowo tekst miał być zamieszczony w komentarzach, jednak w wyniku jego rozległości, postanowiłem podążyć za radą moderatorów i zamieścić polemikę jako osobny wątek. Pomimo słów skierowanych bezpośrednio do autora, zachęcam wszystkich zainteresowanych do włączenia się do dyskusji.

Szanowny Panie,
Pański artykuł traktuję jako przejaw nadmiernego czepialstwa i normatywizmu językowego, który wszak jest sprzeczny z naturą języka. Sam Pan zwraca uwagę na fakt (chociaż nieco pośrednio), że mamy dwa porządki - tytulaturę zawodową czy też naukową i zleksykalizowane wyrazy, które posiadają swoje określone, często wieloznaczne, znaczenie w języku potocznym. Ta kwestia dotyczy lekarzy, nazywanymi doktorami, i nauczycieli szkół średnich, nazywanymi profesorami. Nie zagłębiając się w kwestie etymologii tych wyrazów, którą po tekście widzę, że Pan dobrze zna, stosowanie tych leksemów jest w 100% uprawnione właśnie ze względu na usus językowy. Warto zastanowić się w tej kwestii tylko nad tym, czy takie użycie może być szkodliwe i z tego powodu należałoby promować ich zmianę (wszak na język, pomimo tego, że jest medium samoistnym, można wpływać), czy też nie. W mojej opinii w tych dwóch przypadkach jest to całkowicie niepotrzebne. Oczywistym jest, że lekarz n. med. nie posiada tytułu naukowego doktora, jednakże czy naprawdę Pan uważa, że to ma wpływ na podejście pacjentów do takiej osoby? Czy przez takie nazywanie przedstawicieli tego zawodu pacjent zostaje oszukany? Nie wydaje mi się, zwłaszcza, że wbrew Pana opinii o ignorancji ludzi, owi ludzie całkiem dobrze zdają sprawę sobie z tego, że istnieje pewna różnica między doktorem jako tytułem naukowym, a doktorem jako lekarzem. Podobnie jest z nauczycielami. Uczniowie doskonale zdają sobie sprawę z tego, że ich nauczyciele nie są profesorami, ale ich nazywanie jest pewną formą grzecznościową. Inną sprawą w tej kwestii jest stosowanie przez nauczycieli nie posiadających tytułu naukowego doktora skrótu dr przed nazwiskiem czy zmuszanie uczniów do nazywania swoich nauczycieli profesorami. Tutaj z panem się zgadzam w 100%, jest to nadużycie godne potępienia, jednak, będąc szczerym, nigdy z taką sytuacją się nie spotkałem (sam w szkle średniej nazywałem profesorami tylko nauczycieli, których szczególnie szanowałem lub, którzy posiadali już jakieś stopnie naukowe, co, sam Pan zauważył, jest rzadkością).

Powiązaną, acz nieco inną kwestią jest nazywanie posłanki Pawłowicz profesorem. Jeżeli chodzi o środowisko akademickie to pomimo tego, że posiadamy w naszym języku naturalnym jednostkę profesor, to uległo ono mocnemu powiązaniu z tytułem naukowym, który taką jednostką już nie jest. Możemy zatem być normatywistami i pieczołowicie przestrzegać oficjalnej tytulatury, ale, tak jak już wspomniałem, normatywne podejście do języka jest sprzeczne z jego naturą. Powinniśmy zatem zwrócić się ku ususowi, zwłaszcza samego środowiska akademickiego. Ma Pan rację, że tytuł naukowy profesora to nie to samo co nazwa stanowiska, jednakże powszechną praktyką jest tytułowanie osób zatrudnionych na stanowisku profesora właśnie profesorami. Nie jest to przejaw ignorancji, ale kultury, tak jak straszą czy obcą osobę będzie Pan tytułował per "Pan". Środowisko akademickie doskonale zdaje sobie sprawę z tego rozróżnienia, także o wprowadzaniu kogoś w błąd nie ma tutaj mowy. Zresztą, bardzo często również osoby niezatrudnione na stanowisku profesora, a posiadające tylko tytuł naukowy dr. hab. tytułuje się per "profesor", co również nie wynika z ignorancji, a zwykłej grzeczności i sympatii, nieekonomicznym jest bowiem zwracanie się do kogoś doktorze habilitowany i na ogół mówi się albo doktorze, albo właśnie profesorze. Podkreślam, jest to przejaw grzeczności, ukonstytuowanej tradycją i ususem. Także naprawdę nie uważam za nadużycie czy przejaw ignorancji nazywanie posłanki Pawłowicz profesorem przez dziennikarzy. Czym innym jest jednak uzurpowanie sobie tytułu naukowego profesora przez panią poseł poprzez stawianie prof. przed nazwiskiem, a nie za z podaniem uczelni, której profesorem jest.

Ostatnią kwestią, do której pragnę się odnieść, jest tytułowanie osób duchownych. Tutaj może Pan mieć najwięcej racji, jednakże znowu odniosę się do ususu. Przyjęło się, że tak właśnie w publicznych wystąpieniach i prywatnych rozmowach zwraca się do osób duchownych, i nie widzę sensu, by to zmieniać. Język ma to do siebie, że żyje własnym życiem. Możemy na niego wpływać, do pewnego stopnia nawet kształtować, ale w rzeczywistości stanowi on "żywioł", którego nie możemy zmienić na zasadzie odgórnych działań i naszego widzimisie. Kilkanaście lat temu usilnie próbowano tworzyć żeńskie wersje tytułów i zawodów. Próba odgórnego wprowadzenia tych określeń do języka potocznego spaliła na panewce, jednak w drodze stopniowej socjalizacji użytkowników języka dzisiaj możemy śmiało powiedzieć, że wiele z tych postulowanych nazw przyjęła się. Jeżeli chce Pan również czegoś takiego dokonać, proszę również zacząć od uświadamiania, a nie od wyzywania poprawnie używających rodzimego języka użytkowników języka ignorantami, bo to niestety Pan wykazuje się ignorancją nie rozumiejąc istoty i natury języka naturalnego, zwłaszcza, jeżeli mienie się Pan w swoim opisie osobą zajmującą się na co dzień zagadnieniami z zakresu językoznawstwa.

Pozdrawiam,
Dawid Lipiński