Przemyśl w latach II wojny znalazł się w dosyć szczególnej sytuacji. Otóż w 1939 r. został zajęty przez wojska niemieckie - po czem, z końcem września, zgodnie z postanowieniami Paktu Ribbentrop - Mołotow, jego większa częsć - starówka, zostala przekazana Sowietom, pozostała cześć, Zasanie ostało sie na terenie okupacji niemieckiej. Granica biegła na Sanie przepoławiającym miasto. Zachowały się relacje świadków z owych krytycznych dni, kiedy to Przemyśl przekazywany był przez Niemców wkraczającym oddziałom Armii Czerwonej oraz sowieckiej administracji. Na szczególną uwagę zasługują ich obserwacje dot. zachowania się ludności żydowskiej i jej stosunku do sowieckiego okupanta. Stanowią one cenny wkład w bazę materiałów źródłowych na temat oraz są - co szczególnie intrygujace - dobitnym potwierdzeniem tez zawartych w osławionym "Raporcie Karskiego". (www.racjonalista.pl/forum.php/s,645088). W raporcie owym Karski pisze - między innymi tak: "Istotnie, w większości miast bolszewików witali żydzi bukietami czerwonych róż, przemówieniami, uległymi oświadczeniami itd., itd......." W relacji świadków jak niżej nawet ów florystyczny wątek się pojawia w postaci opisów fenetycznych Żydówek wchodzacych do ogródków Polaków i rwących kwiaty - o których napisał Karski jak wyżej. Fakt to wielce korespondujący z tezą Karskiego jak również wielce wymowny w swej jednoznacznej symbolice. Innym intrygującym wątkiem jest "wyśpiewywanie jodlerów", czym parały się rozentuzjazmowane Żydówki pod budynkami zajętymi przez władze sowieckie.



Oto wspomnienia kronikarza klasztoru OO. Reformatów w Przemyślu, Rafał Woźniaka:

"28 września - czwartek. W tym dniu, a był to czwartek, już wczesnym rankiem zaczęli się gromadzić ludzie na placu przed naszym kościołem. O g. 6-tej rano zobaczyłem, jak dekorowano domy flagami koloru czerwonego. Na ulicy Franciszkańskiej na poprzek drogi zawieszono transparenty. Pierwszy z napisem ruskim: "Chaj żywe czerwona armia". Drugi napis był polski: "Niech żyje Związek Radziecki". Trzeci żydowski: "Sal lejben die rothe Bund". [...] po prymarii usłyszałem zgrzyt autobusów, potem krzyki "wiwat", później jakieś śpiewy. Nuciły Żydóweczki. [...] wyszedłem przed kościół (OO. Reformatów na Placu Na Bramie) i zobaczyłem jak niemiecka kawaleria opuszczała Przemyśl ulicą Jagiellońską i równocześnie zobaczyłem dwa samochody z wojskiem rosyjskim. [...] Żołnierze rosyjscy z bagnetami na karabinach jechali z ulicy Jagiellońskiej na ulicę Słowackiego, na powitanie kiwali rękami. W ten sposób został Przemyśl zajęty przez wojska rosyjskie".


A to opinia Jana Smołki:

"Na ulicy stała grupa Żydówek, które domagały się by je wpuścił do ogródka. Leśniak nie wiedząc o co chodzi, otworzył bramkę, przez którą wpadły Żydówki i zaczęły wyrywać kwiaty, niszcząc krzewy i klomby. Na uwagę p. Anieli Leśniakowej, która tymczasem nadeszła , żeby nie niszczyły krzewów, odpowiedziały, że nie mają czasu się bawić, ponieważ idą witać krasną armię". [...] Wieczorem, gdy się już ściemniało, wyszedłem na miasto i skierowałem się w stronę Placu na Bramie. Panował tam nieopisany zgiełk i ścisk, jakiego Przemyśl chyba nie przeżywał. Masy żydostwa przewalały się na wszystkie strony i nie można było się przez te tłumy przecisnąć. A wszystko to było rozradowane, butne i aroganckie. [...] wystawy sklepowe oświetlone i udekorowane portretami, nawiasem mówiąc marnymi, Lenina, Stalina, Mołotowa, Woroszyłowa i innych dygnitarzy bolszewickich. W następne dni widziało się ten sam obraz. Żydzi się cieszyli. Po sklepach wykrzykiwali pod adresem polskiej publiczności nieparlamentarne wyrazy na Polskę, nawet młode Żydóweczki dawały upust swojej radości. Ach nie masz pojęcia jak ja się cieszę, że Sowiety przyszli - mówiła jedna Żydóweczka do drugiej na ulicy Franciszkańskiej. Inne znowu wieczorem codziennie przychodziły przed gmach Kasy Skarbowej i wyśpiewywały bolszewikom jodlery".


Kolaboracja Żydów z Sowietami nie kończyla się na wręczaniu im kwiatów i jodłowaniu. Znający doskonale miejscowe stosunki okazali się być bardzo cennymi współpracownikami Sowietów w dziele trzebienia polskiego i ukraińskiego elementu narodowego. Spośród setek tysięcy tych, którzy zostali zlikwidowani przez NKWD lub pojechali na Sybir, bardzo wysoki odsetek stanowili tacy, których aresztowano na podstawie info posiadanego przez sowiecki aparat represji - dzięki kolaborantom jak wyżej. Później latem 1941 roku - po ataku Niemców na Sowiety - nastąpił odwet, często ślepy, jak to odwet - czyli mamy casus Jedwabne razy kilkadziesiąt, kilkaset - o czym także w postaci ostrzeżenia o potencjalnym odwecie, jest w raporcie jak wyżej. Jednakże zawsze należy mieć na względzie kolejność zdarzeń - kolejność ogniw w naprzemiennym łańcuchu owych konfliktów i konfrontacji.






O. Rafał Woźniak - "Przemyśl w latach II wojny światowej w relacji kronikarza klasztoru Franciszkanów-Reformatów" Południowo-Wschodni Instytut Naukowy w Przemyślu 1998r.

Jan Smołka - "Przemyśl pod sowiecką okupacją. Wspomnienia z lat 1939 - 1941" TPN w Przemyślu 1999r.


wojnawp.republika.pl/sowieci/ss1.html