Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
160.264.446 wizyt
Ponad 1064 autorów napisało dla nas 7320 tekstów. Zajęłyby one 28875 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Czy jesteś zadowolony/a z życia?
Tak
Nie
Nie wiem
  

Oddano 1610 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Emerich Coreth, Peter Ehlen, Josef Schmidt - Filozofia XIX wieku
Karl Heinz Bohrer - Absolutna teraźniejszość
Platon - Fajdros
Dante - Biesiada

Znajdź książkę..
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
"Nie należy uznawać więcej przyczyn dla rzeczy naturalnych, niż takich, które są zarówno prawdziwe i wystarczające by wyjaśnić ich cechy."
 Prawo » Prawo wyznaniowe » Polskie konkordaty » Konkordat z 1993 » Prace nad konkordatem » Analizy i oceny prawne

Konkordat a ustawy konstytucyjne III RP [1]
Autor tekstu:

Głos polemiczny prof. Ryszarda M. Małajnego pt. "Konkordat a ustawy konstytucyjne III RP" (Odpowiedź ks. prof. dr h.c. Remigiuszowi Sobańskiemu)"
(20 lutego 1995 r., Tychy)

W swej nader erudycyjnej opinii (chodzi o opinię z dnia 4 lutego 1995 r. ) — trudno zresztą o inną u Autora o tak prominentnej pozycji naukowej — ks. prof. Sobański dowodzi tezy o niesprzeczności konkordatu z ustawami III RP. Opinia ta zawiera siłą rzeczy także szereg pomniejszych tez — niekiedy nawet bardzo frapujących intelektualnie — z których wiele podzielam w całej rozciągłości. Niektóre z nich jednak dość opornie trafiają mi do przekonania, a zwłaszcza teza podstawowa, co wynika zapewne z mojej skromniejszej erudycji albo mniejszej wiary, a niewykluczone że z jednego i drugiego łącznie. W moim przekonaniu konkordat jest sprzeczny z ustawami konstytucyjnymi III RP co wynika z przesłanek prawnych natury zarówno szczegółowej, jak i ogólnej. Nie bez znaczenia są również przesłanki polityczne.


I. Przesłanki prawne o charakterze partykularnym

W tekście konkordatu faktycznie nie ma normy kwestionującej konstytucyjną zasadę rozdziału kościoła od państwa wprost. Przy pewnym natężeniu dobrej woli można nawet uznać, że jego art. 1 („Rzeczpospolita Polska i Stolica Apostolska potwierdzają, że Państwo i Kościół Kat. są — każde w swej dziedzinie — niezależne i autonomiczne") regułę tę potwierdza; jakkolwiek do formuły tej można zgłaszać uzasadnione pretensje, o czym niżej. W dokumencie tym nie ma też reguły stwierdzającej, iż z chwilą jego ratyfikacji RP stanie się państwem wyznaniowym. Zasada rozdziału kościoła od państwa zawiera w sobie jednak szereg sub-reguł, które się na nią składają. Reguły te winny być, moim zdaniem, traktowane elastycznie, jako że zasada ta jako podstawowa formalna gwarancja zasady wolności sumienia i wyznania winna mieć wobec niej charakter służebny. Może wszak zaistnieć sytuacja, kiedy elastyczność ta zostanie posunięta tak dalece — innymi słowy, dopuści się tyle wyjątków — że reguła rozdziału stanie się martwą literą, a państwo ze świeckiego przeistoczy się w konfesyjne. Konkordat zawiera takich wyjątków aż nadto, by powstała owa „masa krytyczna".

Do reguł składających się na zasadę rozdziału kościoła od państwa skłonny jestem zaliczyć:
A. Organizacyjną odrębność aparatu państwowego i kościelnego.
B. Realizację zasady wolności sumienia i wyznania.
C. Laicki charakter państwa wynikający z prowadzenia przezeń polityki neutralności w kwestii konfesyjnej.
D. Traktowanie przez państwo związków wyznaniowych właściwie w taki sam sposób jak stowarzyszeń. (vide R. M. Małajny, "Mur separacji" — państwo a kościół w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Katowice 1992, s. 334-337). Do reguł tych zaliczam też zasady o jeszcze niższym stopniu abstrakcji jak np. nakaz równouprawnienia związków wyznaniowych; zakaz udzielania przez państwo pomocy materialnej organizacjom światopoglądowym (tzn. związkom wyznaniowym i stowarzyszeniom ateistycznym); zakaz opodatkowywania przez państwo własności natury kultowej; zakaz używania przez państwo symboliki, retoryki i emblematów o charakterze religijnym; zakaz prowadzenia indoktrynacji tak teistycznej, jak ateistycznej, w związku z czym nauczanie religii właściwie nie powinno odbywać się w instytucjach państwowych, ze szkołami włącznie; zakaz wydawania aktów normatywnych wypływających z inspiracji religijnej lub ateistycznej (ibidem, s. 336) itp. Postanowienia konkordatu są sprzeczne z szeregiem tych sub-reguł i tak:

1. Konkordat nakłada na państwo obowiązek organizowania nauki religii w szkołach publicznych (art. 12 § 1). Tymczasem państwo, które to czyni, traci neutralne oblicze światopoglądowe, ergo przestaje być oddzielone od kościoła. Deklaruje się bowiem jednoznacznie po stronie religii jako formy świadomości społecznej, miast zachować postawę indyferentną. Mało tego. Nie dość, że naukę religii organizuje, to jeszcze ją opłaca z pieniędzy podatników. W efekcie ateista, agnostyk, mahometanin czy świadek Jehowy płaci za propagowanie dogmatów religii np. katolickiej. Czy to jest moralne? Odnoszę się ze zrozumieniem do wielu tez współczesnego katolicyzmu, ale np. stanowisko Kościoła Kat. w kwestii antykoncepcji uważam za niedorzeczne i szkodliwe społecznie — jeśli ktoś walczy z prezerwatywą w dobie AIDS i eksplozji demograficznej w III Świecie, to jego działalność na takie miano w pełni zasługuje — i nie życzę sobie, by katecheci propagowali je wśród uczniów za moje pieniądze. Mogą to natomiast czynić na rachunek własny lub parafian. Już w wiekopomnej Ustawie o wprowadzeniu wolności religijnej Virginii z 1786 r. autorstwa Jeffersona stwierdzono m.in.: "Rozumiemy doskonale... że zmuszanie człowieka do składania opłat na rzecz rozpowszechniania przekonań religijnych, których on nie podziela, to rzecz grzeszna i godna tyrana (...)".

Ale problem ten ma jeszcze drugi aspekt. Otóż religia nie jest nauką. Jej tezy w przeciwieństwie do twierdzeń głoszonych uczniom na lekcjach z innych przedmiotów nie podlegają naukowej weryfikacji. Państwo nie może więc brać odpowiedzialności za opinie, które być może są prawdziwe, a być może nie. Nauką jest co najwyżej religioznawstwo. Dlatego też niektóre państwa zabraniają nauki religii na terenie szkół publicznych, np. USA od 1948 r. (a stan New York już od 1842 r.). Wprowadzając taki zakaz Sąd Najwyższy tego kraju kierował się poniższymi przesłankami. Po pierwsze, nauka religii oznacza wykorzystywanie własności publicznej pochodzącej z podatków do krzewienia nauk i wzorców ideowych poszczególnych wyznań (sectarian beliefs). Po drugie, oznacza zbyt bliską współpracę pomiędzy oświatowymi władzami publicznymi a kościelnymi. Po trzecie, oznacza wywieranie nieformalnej presji na uczniów znajdujących się na terenie szkoły, by brali w tej nauce udział. Po czwarte, uczniowie nie wszystkich wyznań mają naukę religii w szkołach, co prowadzi do ich dyskryminacji i poczucia odseparowania od reszty społeczeństwa, podczas gdy szkoła powinna wychowywać uczniów w duchu wspólnoty — „a to już nie jest rozdział kościoła od państwa. Zasada ta wymaga niemieszania funkcji państwa z funkcjami związków wyznaniowych, a nie tylko równego ich traktowania". (Illinois ex rel. McCollum v Board of Education, 333 U.S. 203).

Nie negując tych argumentów, można wskazać na 3 racje przemawiające za nauką religii w szkołach publicznych, a więc za stanowiskiem przeciwnym. Po pierwsze, religia wywiera ważki wpływ na kształtowanie postawy etycznej uczniów, co państwu nie może być obojętne. Po drugie, względy bezpieczeństwa — uczniowie (zwłaszcza młodszych klas) udający się na naukę religii do punktów katechetycznych narażeni są na różne wypadki losowe, szczególnie zimą w godzinach popołudniowych i wieczornych. Po trzecie — i tu zgoda z ks. prof. Sobańskim — szkoły publiczne winny służyć realizacji równych szans edukacyjnych. Brak natomiast zgody na tezę, iż „jeśli wśród obywateli są tacy, którzy widzą nauczanie religii wśród procesów edukacyjnych, jest zadaniem instytucji edukacyjnych podjąć się tego zadania…". Na tej bowiem zasadzie rodzice-buddyści mogliby zażądać wprowadzenia do szkół „medytacji transcendentalnej", a ufolodzy przedmiotu „Nauka o cywilizacjach pozaziemskich", państwo zaś musiałoby im zadośćuczynić. W kwestii nauki religii w szkołach publicznych mamy więc 4 opcje:
a. państwo zabrania tej nauki,
b. państwo ją nakazuje,
c. państwo ją organizuje (dla ochotników),
d. państwo ją umożliwia lub toleruje, tj. nauka religii odbywa się nie przez szkołę, tylko na terenie szkoły przez związki wyznaniowe na ich własną odpowiedzialność i rachunek. Opcje „b" i "c" uważam za sprzeczne z zasadą rozdziału kościoła od państwa, wobec czego opowiadam się za opcją „d". W związku z tym niejakie zaskoczenie stanowi dla mnie fakt, iż ks. prof. Sobański zareagował na ten pogląd z "bolesnym zdumieniem". Cóż, Panu naszemu, który jest w niebiesiech, spodobało się obdarzyć Mego Czcigodnego Adwersarza — obok zalet serca i umysłu — kawaleryjską fantazją i takimż temperamentem ("Nicht Kunst ud Wissenschaft allein, Geduld muss bei dem Werke sein". [J. W. von Goethe]). W przeciwnym razie dostrzegłby bez trudu, iż zajmuję w tej materii stanowisko kompromisowe, a więc godne bardziej aprobaty niż zdumienia, i to jeszcze bolesnego.

2. Konkordat przewiduje dotowanie przez państwo lub samorząd KUL-u i PAT-u, jak również prowadzonych przez Kościół Kat. „placówek oświatowych i wychowawczych, w tym przedszkoli oraz szkół wszystkich rodzajów" (art. 14 i 15). O ile subsydiowanie KUL-u i PAT-u można zaakceptować, ponieważ są to instytucje naukowe, w których nauka znajduje się na pierwszym planie, a indoktrynacja religijna na drugim, o tyle w przedszkolach, szkołach podstawowych i średnich afiliowanych przy związkach wyznaniowych rzecz się ma akurat odwrotnie. Subsydiowanie takich ośrodków jest nie do pogodzenia z zasadą rozdziału i to żadną miarą.

3. Konkordat przewiduje uznawanie małżeństw kanonicznych za skuteczne w świeckim prawie małżeńskim (art. 10). Rozwiązanie to oznacza naruszenie zasady niezależności państwowego porządku prawnego (prof. M. Pietrzak) oraz funkcjonalnej odrębności aparatu państwowego i kościelnego. Skoro państwo nie powinno interesować się obrzędami religijnymi, tak też winno nie uznawać zaciąganych w ich wyniku zobowiązań pomiędzy wiernymi.

4. Konkordat daje Kościołowi Kat. prawo zakładania własnych cmentarzy (art. 24). Zważywszy, że jest to religia dominująca w naszym kraju, nietrudno przewidzieć, iż w większości miejscowości cmentarz katolicki będzie cmentarzem jedynym. Wprawdzie proboszcz nie będzie mógł odmówić przyjęcia zwłok „innowiercy" — a zapewne także Żyda, ateisty, heretyka lub masona — ale jak wiadomo, na cmentarzach są miejsca lepsze i gorsze. Wprawdzie w zaświaty jeszcze się nie wybieram, ale gdy będę się smażyć w ogniu piekielnym, chciałbym mieć przynajmniej tę satysfakcję, że mój grób nie został zlokalizowany pod płotem albo przy cmentarnym śmietniku. Cmentarze winny być — poza historycznymi — jedynie komunalne, abstrahując już od faktu, że ich prowadzenie jest nader dochodowe. Konkordat niepotrzebnie więc „klerykalizuje" ten problem.

II. Przesłanki prawne o charakterze ogólnym Od przesłanek o charakterze szczegółowym, przesądzających sprzeczność konkordatu z ustawami konstytucyjnymi III RP, ważniejsze są przesłanki natury ogólnej. Są to:

1. „Asymetryczny" z istoty swej charakter prawny każdego konkordatu. Znakomita większość umów międzynarodowych dotyczy bowiem obywateli obu układających się stron, tymczasem w przypadku konkordatu tylko jednej z nich. RP nie powinna więc zawierać traktatu dotyczącego wyłącznie jej własnych obywateli, a nie równocześnie obywateli kontrahenta. Regulowanie sytuacji prawnej własnych obywateli poprzez umowę z innym państwem — ale bez wzajemności — uważam za godzące w zasadę suwerenności.


1 2 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Konkordat z roku 1993 a Konstytucja RP
Konkordat polski z 1993 r. - Altera Pars

 Zobacz komentarze (1)..   


« Analizy i oceny prawne   (Publikacja: 16-11-2003 Ostatnia zmiana: 18-08-2009)

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Ryszard Mariusz Małajny
Ur. 1953. Polski prawnik, jeden z najlepszych specjalistów w zakresie prawa konstytucyjnego, doktryn polityczno-prawnych oraz prawa wyznaniowego. Kierownik Katedry Prawa Konstytucyjnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego. Absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Wrocławskiego (1975), w 1978 r. uzyskał stopnień doktora nauk prawnych, w 1986 r. doktora habilitowanego nauk prawnych, w 1987 r. stanowisko docenta, w 1992 r. profesora uczelnianego, w 1994 r. tytuł profesora nauk prawnych, zaś w 2000 r. stanowisko profesora zwyczajnego Uniwersytetu Śląskiego. Członek Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawa Konstytucyjnego i Polskiego Towarzystwa Prawa Wyznaniowego. Ważniejsze publikacje: Doktryna podziału władzy „Ojców Konstytucji” USA (1985), Pozycja ustrojowa Kongresu USA, 3 tomy (1991, 1992, 1995), „Mur separacji” - państwo a kościół w Stanach Zjednoczonych Ameryki (1992), Trzy teorie podzielonej władzy (2001, 2003).

 Liczba tekstów na portalu: 6  Pokaż inne teksty autora
 Najnowszy tekst autora: Neutralność a bezstronność światopoglądowa państwa
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 2948 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365