Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
154.144.573 wizyty
Ponad 1061 autorów napisało dla nas 7298 tekstów. Zajęłyby one 28799 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Co z Brexitem?
będzie drugie referendum
będzie początkiem końca UE
zyska na nim Wielka Brytania
ostatecznie wzmocni UE
dużo hałasu o nic
  

Oddano 2757 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
John Brockman (red.) - Nowy Renesans

Znajdź książkę..
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
"Nie zalety ciała i majątek dają szczęscie, lecz prawość charakteru i zalety umysłu."
 Społeczeństwo » Manipulacje

Od perswazji do manipulacji [1]
Autor tekstu:

Oddziaływanie, komunikacja, socjotechnika, perswazja, propaganda, agitacja, indoktrynacja, manipulacja — wyjaśnienia terminologiczne

Manipulowanie bądź manipulacja w potocznym rozumieniu kojarzona jest z takimi pojęciami jak propaganda, agitacja, reklama czy polityka. Wiele osób jest przekonanych o tym, że małe grupy ludzi mogą podstępnie kierować większością, aby osiągnąć swoje cele, zadania czy też szeroko pojmowane korzyści. [ 1 ]

W niniejszej pracy zostanie podjęta próba zdefiniowania pojęć zawartych w jej podtytule, a także ustalenia ich zakresów. Analiza ta pozwoli uściślić słownictwo związane z tematem badań, albowiem w literaturze przedmiotu dominuje różne określanie tych terminów, co znacznie utrudnia rzeczowe rozważania.

1. Oddziaływanie i komunikacja

Mówiąc o wpływie na innych ludzi, trzeba rozpocząć od wyjaśnienia słowa oddziaływanie. Najczęściej definiuje się je jako pobudzanie do pewnych działań, wywieranie wpływu — skutku, rzutowanie na pewne sprawy, przyświecanie pewnym celom czy też służenie za wzór. [ 2 ] Mały Słownik Języka Polskiego z 1997 r. podaje, że oddziaływać to "(...) wywrzeć wpływ na kogo lub na co; podziałać w jakiś sposób, odbić się na kim, na czym; wycisnąć piętno: Przykład zwierzchnika oddziaływał na podwładnych. Źle oddziaływał na kolegów. (...)". [ 3 ]

Widać więc, że pojęcie to jest bardzo szerokie, w nim zawierają się wszystkie czynniki mające wpływ na podejmowanie decyzji, zachowania i stosunki międzyludzkie. Czynnikami tymi mogą być informacje z zewnątrz, własne emocje i spostrzeżenia rodzące się pod wpływem interakcji z innymi osobami, normy społeczne bądź presja grupy itp.

Aby oddziaływanie międzyludzkie było możliwe, musi istnieć komunikacja. Najogólniej rzecz ujmując jest to „porozumiewanie się, przekazywanie myśli, udzielanie wiadomości. Język jest narzędziem komunikacji między ludźmi" [ 4 ].

2. Socjotechnika

Chcąc uzyskać znaczne przybliżenia do z góry zaplanowanych wyników komunikacji, nadawcy komunikatów często posługują się zdobyczami socjotechniki, czyli „nauki o sposobach i wynikach świadomego wpływania na rzeczywistość społeczną przez system prawny, wychowanie, sprawowanie władzy itd." [ 5 ]

Wykorzystuje się też psychologię społeczną zwaną inaczej socjopsychologią.

Słownik Wyrazów Obcych PWN z 1997r. definiuje socjopsychologię jako "dział psychologii zajmujący się procesami zachodzącymi w zespołach ludzkich; (...)". [ 6 ]

„Socjotechnika jest nauką praktyczną, która zajmuje się tym, jak formułować reguły działania w oparciu o stwierdzenie zależności między faktami i jak przy uwzględnieniu omawianych ocen realizować zamierzone skutki społeczne. Przedmiotem na który socjotechnika działa, są masowe wzory postaw i zachowań ludzkich. Te postawy i zachowania można zmieniać za pomocą czterech zasadniczych sposobów: system wychowania, technik masowego oddziaływania, systemu prawnego i sposobu posługiwania się władzą". [ 7 ]

„Przez socjotechnikę można rozumieć zespół zaleceń dotyczących tego, jak dokonywać świadomych przekształceń społecznych po to, aby osiągnąć zamierzone cele. Jest to zespół zaleceń wydzielony metodologicznie, zaleceń o oznaczonym zakresie, których podstawą są pewne twierdzenia o znacznym stopniu uzasadnienia i ogólności. (...) Można też socjotechnikę rozumieć w sposób odmienny, nieco szerszy. W tym drugim znaczeniu socjotechnika byłaby zespołem zaleceń dotyczących tego, jak osiągnąć zamierzone cele społeczne, przy czym te zalecenia opierałyby się nie tylko na świadomie sformułowanych twierdzeniach, lecz i na twierdzeniach formułowanych intuicyjnie w oparciu o doświadczenie, analizę historii, wydarzeń społeczno-politycznych itd." [ 8 ].

3. Perswazja, propaganda, indoktrynacja

Można przyjąć, że jednym z narządzi socjotechniki jest perswazja. W spotykanych definicjach tego słowa powtarzają się stwierdzenia o argumentowaniu i łagodnym, rozumowym wpływie na stanowisko drugiej strony. Perswazja to "tłumaczenie, namawianie, odradzanie, przekonywanie kogo o czym, perswadowanie: Starał się przełamać jej opór łagodną perswazją. Działać perswazją (...)". [ 9 ]

Philip G. Zimbardo pisze z kolei, że perswazja to „Systematyczne próby wpłynięcia na myśli, uczucia i działania innej osoby za pomocą przekazywanych argumentów". [ 10 ] Można stwierdzić, że jest to raczej próba interpretacji faktów, ich analizy, skomentowanie pewnych fragmentów rzeczywistości, wyjaśnianie, uzasadnianie potrzeby takich a nie innych zachowań, tłumaczenie i przekonywanie. Nasuwa się skojarzenie o „miękkości" czy też „małym ciężarze gatunkowym" wspomnianej techniki w porównaniu z innymi, do których przejdziemy poniżej.

Potwierdza to M. Szulczewski: „Perswazyjne oddziaływanie nadawcy na odbiorcę polega na możliwie delikatnym, ale jednoznacznym informowaniu o niezbędności dokonania określonego wyboru, na ugruntowywaniu przeświadczenia o słuszności jakiegoś punktu widzenia czy celowości jakichś poczynań. W badaniach nad problemami perswazji podkreśla się niezbędność nawiązywania przez nią do pewnych przynajmniej elementów już zastanych, a skuteczność zabiegów perswazyjnych uwarunkowana bywa w znacznym stopniu przez umiejętność odwoływania się do ugruntowanych już poglądów adresata lub jego aktualnych stanów emocjonalnych". [ 11 ]

Perswazja może wchodzić (choć nie zawsze tak jest) w skład propagandy, czyli szerzenia jakichś poglądów, idei, haseł, mającej na celu pozyskanie kogoś dla jakiejś idei, akcji itp. [ 12 ]. Autorzy Małego Słownika Języka Polskiego wspominają jeszcze o istnieniu propagandy prasowej, wrogiej, wywrotowej, szeptanej i propagandzie czytelnictwa. [ 13 ]

W Encyklopedii popularnej PWN (1999r.) można znaleźć następującą definicję propagandy: jest to „celowe oddziaływanie na zbiorowość i jednostki, zmierzające - przez wykorzystanie środków perswazji intelektualnej i emocjonalnej — do wykształcenia pożądanych przekonań i zachowań". [ 14 ]

W bardzo podobnym duchu wypowiada się P. Zimbardo, wskazując jednak na wykorzystywanie propagandy głównie do celów politycznych. Jest to według niego „systematyczne rozpowszechnianie określonych idei, doktryn czy sposobów działania dla poparcia własnego stanowiska lub zdyskredytowania stanowiska przeciwnika; często prawdziwy cel lub źródło tej formy perswazji są ukryte przed jej zamierzonymi adresatami; zwykle ma doprowadzić do zmiany przekonań politycznych". [ 15 ]

O propagandzie w aspekcie komunikacji politycznej wypowiada się także G. Ulicka, podając, że propaganda polega na wpływaniu przez władzę przy pomocy różnych, często nieetycznych zabiegów — takich jak manipulacja, na opinie, postawy i zachowania społeczne. [ 16 ] B. Dobek-Ostrowska, J. Fras i B. Ociepka idą jeszcze dalej i wręcz utożsamiają propagandę z komunikacją polityczną. [ 17 ]

Jak widać na podstawie dwóch poniższych definicji nie ma w literaturze zgodności, czy perswazja wchodzi w skład propagandy, czy też odwrotnie. Dla potrzeb niniejszej pracy proponuję przyjąć, że większy zakres tematu obejmuje określenie „propaganda" bez stawiania jednak ostrej granicy pomiędzy nim, a określeniem „perswazja". Kolejnymi pojęciami zawartymi w podtytule artykułu są agitacja, indoktrynacja i reklama.

Autorzy Słownika synonimów z 1995 r. umieszczają je (zgodnie z przyjętą filozofią struktury pracy) w jednym gnieździe z propagandą — agitację z indoktrynacją razem w jednym podgnieździe, a reklamę — w kolejnym z podgniazd. [ 18 ] Wskazują w ten sposób na ich dużą bliskoznaczność, a w niektórych wypadkach synonimiczność.

Podobnie jak propagandę, agitację definiuje się najczęściej jako „działalność mającą na celu jednoczenie zwolenników dla jakiejś sprawy, propagowanie jakichś haseł lub jakiejś ideologii". [ 19 ] Przyjęło się w języku polskim używanie tego terminu w znaczeniu propagandy politycznej, głównie w okresie wyborów, na co zwracają uwagę autorzy Małego słownika języka polskiego. [ 20 ]

Cechą charakterystyczną dla definicji określenia indoktrynacja jest wskazywanie na systematykę działania, szeroki zasięg i liczbę odbiorców tej techniki, jak również duży zakres tematyczny. I tak przykładowo Słownik wyrazów obcych z 1997 r. podaje, że indoktrynacja to „systematyczne, natarczywe wpajanie jakiejś idei, doktryny, zwłaszcza politycznej, często za pomocą środków masowego przekazu". [ 21 ]

Encyklopedia popularna PWN z 1999 r. z kolei mówi, że jest to „proces wpajania członkom społeczeństwa określonych przekonań, zwłaszcza politycznych i społecznych za pomocą uporczywej propagandy prowadzonej przez środki masowego przekazu i systemu oświaty". [ 22 ]

4. Manipulacja

Wszystkie powyższe określenia technik mogą się zawierać w terminie manipulacja, a ta z kolei może być elementem każdej z nich. Najprostsze wyjaśnienie tego słowa i oddające bardzo dobrze jego esencję, oczywiście w omawianym tutaj aspekcie stosunków międzyludzkich, to kierowanie kimś bez jego wiedzy, posługiwanie się nim w celu osiągnięcia określonych własnych celów. [ 23 ]


1 2 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Manipulacja w reklamie i sprzedaży
Potrzeby i motywacje a manipulacja


 Przypisy:
[ 1 ] Zob. B. Wojtasik, Pułapki manipulacji w poradnictwie zawodowym w: Poradnictwo zawodowe w wymiarze europejskim, pod red. W. Rachalskiej, Częstochowa 1999, s. 78.
[ 2 ] Zob.: A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn, Słownik synonimów. 1995, s. 98.
[ 3 ] Mały Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1997, s. 539.
[ 4 ] Tamże s. 332.
[ 5 ] Słownik Wyrazów Obcych, Warszawa 1997, s. 1023.
[ 6 ] Tamże s. 1023.
[ 7 ] A. Podgórecki, Zasady socjotechniki, Warszawa 1966, s.23.
[ 8 ] Tamże s. 33.
[ 9 ] Mały Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1997, s. 612.
[ 10 ] P.G. Zimbardo, F.L. Ruch, Psychologia i życie, Warszawa 1997, s. 675.
[ 11 ] M. Szulczewski, Informacja społeczna. Warszawa 1979, s. 94.
[ 12 ] Zob. Słownik Wyrazów Obcych, Warszawa 1997, s. 906.
[ 13 ] Zob. Mały Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1997, s. 709.
[ 14 ] Encyklopedia popularna, Warszawa 1999, s. 673.
[ 15 ] P.G. Zimbardo, F.L. Ruch, Psychologia i życie, Warszawa 1997, s. 677.
[ 16 ] Zob.: G. Ulicka, Wpływ marketingu politycznego na zmiany w życiu publicznym państw demokratycznych, Studia politologiczne, Warszawa 1996, s. 159.
[ 17 ] Zob. B. Dobek-Ostrowska, J. Fras i B. Ociepka, Teoria i praktyka propagandy, Wrocław 1997.
[ 18 ] Zob.: A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn, Słownik synonimów. 1995, s. 102.
[ 19 ] Słownik Wyrazów Obcych, Warszawa 1997, s. 16.
[ 20 ] Zob. Mały Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1997, s. 4.
[ 21 ] Słownik Wyrazów Obcych, Warszawa 1997, s. 469.
[ 22 ] Encyklopedia popularna, Warszawa 1999, s. 243.
[ 23 ] Zob. Mały Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1997, s. 418.

« Manipulacje   (Publikacja: 11-03-2006 )

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Jacek Kamieniak
Ur. 1973. Ukończył Wydział Pedagogiczny Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie. Pracuje w energetyce, mieszka w Radomsku. Główne zainteresowania: świecki humanizm, psychologia, socjologia, filozofia, antropologia, historia, technika, militaria i turystyka.

 Liczba tekstów na portalu: 8  Pokaż inne teksty autora
 Najnowszy tekst autora: Manipulacja w organizacjach religijnych, kościołach i sektach
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 4641 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365