Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
152.203.571 wizyt
Ponad 1062 autorów napisało dla nas 7296 tekstów. Zajęłyby one 28776 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Co z Brexitem?
będzie drugie referendum
będzie początkiem końca UE
zyska na nim Wielka Brytania
ostatecznie wzmocni UE
dużo hałasu o nic
  

Oddano 1847 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
"Istnienie staje się, nieporównywalnie bardziej interesujące, gdy poszerza się nasz horyzont doznań, uczuć i przemyśleń. I gdy praktycyzm życiowy nie ogranicza widzenia świata do perspektywy tego co własne, jednostkowe. Nie wstydźmy się marzeń. Ich najgłębszym sensem jest bowiem pobudzenie nas do działania. Człowiek czynu stara się kształtować swoje życie na miarę własnych tęsknot i pragnień skrystaliz..
 Filozofia » Antropologia filozoficzna

Charakter narodowy według Gustawa Le Bona [1]
Autor tekstu:

Niniejszy artykuł ma na celu prezentację ujęcia zagadnienia charakteru narodowego, które zaproponował Gustaw Le Bon. Jako, że omawiana koncepcja posiada liczne implikacje natury historiozoficznej, nie sposób pominąć ich w trakcie rekonstruowania poglądów francuskiego myśliciela. Wizja ta budzi wiele moich wątpliwości, dlatego też chcąc przyjąć możliwie obiektywną postawę, większość uwag interpretacyjnych i krytycznych umieściłem w drugiej części pracy, podczas gdy celem pierwszej jest rekonstrukcja poglądów Le Bona.

I. Zarys biografii Gustawa Le Bona

Gustaw Le Bon urodził się 7 maja 1841 roku we francuskim mieście Nogent-le-Rotrou. Choć studiował medycynę, to jego zainteresowania naukowe były dużo szersze. Zajmował się również psychologią społeczną, socjologią, a także – w sposób amatorski – fizyką. W latach 1860-1880 roku podróżował po Europie, Azji oraz Ameryce Północnej. Owocem owych wypraw były prace z dziedziny archeologii i antropologii. Następnie prowadził ustabilizowane życie, mieszkając w centralnej Francji, gdzie wydawał słynne obiady środowe (les déjeuners du mercredi ). Na liście gości znajdowali się między innymi: Henri i Raymond Poincaré, Paul Valéry i Henri Bergson. Le Bon zmarł 15 grudnia 1931 w Paryżu [ 1 ].

W Polsce jest znany niemal wyłącznie z klasycznej już Psychologii tłumu (1895). Rzadziej wspomina się o Psychologii rozwoju narodów czy wyjątkowo krytycznej Psychologii socjalizmu . Na polski przekład wciąż czekają takie dzieła jak Psychologie de l'éducation, Psychologie politique, Psychologie des temps nouveaux , Bases scientifiques d'une philosophie de l'histoire oraz prace z zakresu teorii cywilizacji. Nic więc dziwnego, że Le Bon postrzegany jest głównie jako teoretyk zachowań masowych. Warto jednak pamiętać, iż myśliciel ten był pisarzem niezwykle płodnym i pozostawił po sobie wiele tomów dotyczących różnorodnej tematyki [ 2 ].

II. Zagadnienie charakteru narodowego

1. Kształtowanie się narodu

Prezentację zagadnienia charakteru narodowego należy rozpocząć od koncepcji rasy [ 3 ]. Jerzy Szacki zwraca uwagę na fakt, iż termin „rasa” jest wyjątkowo niefortunny. Może być bowiem rozumiany na dwa sposoby: jako dość luźne określenie każdej wielkiej grupy ludzkiej, która pod jakimiś istotnymi względami różni się od innych takich grup, bądź jako zbiór ludzi połączonych „więzami krwi” [ 4 ]. Julian Ochorowicz wyjaśnia natomiast, iż rasy w rozumieniu nauk przyrodniczych to dla Le Bona właściwie gatunki, a własne pojęcie rasy rozciąga on na narody lub plemiona [ 5 ]. Jakkolwiek Le Bon był z pewnością darwinistą społecznym oraz postulował istnienie konstytucji psychicznej poszczególnych ras [ 6 ], nie należy posądzać omawianej koncepcji o związki z nurtem rasowo-antropologicznym. W Psychologii tłumu czytamy bowiem, iż rasa to „związek posiadający wspólne cech i uczucia, które dziedziczność coraz bardziej utrwala” [ 7 ]. W innym miejscu Le Bon dodaje: Można porównać rasę do zbioru komórek, stanowiących żywą istotę. Owe miliardy mają bardzo krótkie istnienie, gdy tymczasem życie istoty utworzonej przez ich połączenie jest względnie bardzo długie; mają więc zarazem życie osobiste, swoje własne oraz życie zbiorowe istoty, której tkankę tworzą [ 8 ].

Organizacja duchowa każdego ludu kształtuje się w długim okresie, poprzez kumulowanie tego, co dziedziczne. Podczas tego procesu w jedną całość zlewają się różne lokalne „drobne narodowości” (np. Pikardyjczycy, Prowansalczycy) [ 9 ]. Tłum zamienia się zaś w naród, wychodząc dzięki temu z okresu barbarzyństwa. Naród jest rozumiany jako „synteza nie będąca tworem tylko teraźniejszości, lecz także i minionych stuleci” [ 10 ]. Autor Psychologii rozwoju narodów neguje takie wyznaczniki tożsamości narodowej jak język, wierzenia i ugrupowania polityczne. Jedyne kryterium klasyfikacji odnaleźć można na podstawie analizy cech psychologicznych. Duszę narodu mają więc tworzyć wspólnota uczuć, interesów i wierzeń (cechy moralne i umysłowe). Dusza ta „przedstawia wagę tysiąca pokoleń, syntezę ich myśli” [ 11 ]. Le Bon twierdzi, że starożytni Grecy nigdy nie wznieśli się ponad pojęcie grodu [ 12 ], a wojny pomiędzy poszczególnym poleis powodowane były poczuciem obcości. Jeżeli jednak dusza narodu już się wykształci, poczesne miejsce zajmuje w niej charakter. Le Bon definiuje go jako „zbiór cech psychologicznych, wspólnych wszystkim osobnikom danego narodu” [ 13 ]. Charakter narodowy jest więc pewną względnie trwałą całością, którą można wyznaczyć na podstawie obserwacji przeciętnego przedstawiciela (typu średniego) danej populacji [ 14 ]. Nie należy mówić o całkowitej niezmienności cech charakteru narodowego. Le Bon dzieli je bowiem na zasadnicze (które charakteryzuje „wielka stałość”) i dodatkowe, przejściowe (zależnie od realiów historycznych), które mogę ulegać zmianom [ 15 ]. W związku z tymi ostatnimi autor twierdzi przewrotnie, iż „sto lat później Robespierre byłby niewątpliwie uczciwym sędzią pokoju, żyjącym w przyjaźni ze swym proboszczem” [ 16 ].

Autor Psychologii rozwoju narodów wyróżnił trzy rodzaje wpływów oddziaływujących na jednostkę. Najważniejszy jest wpływ przodków, następny w kolejności wpływ rodziców, najmniej istotny jest wpływ otoczenia. Ten ostatni czynnik może modyfikować zachowania jednostki tylko w nieznacznym stopniu, a jego oddziaływanie dotyczy niemal wyłącznie ras kształtujących się [ 17 ]. Na taki osąd miało zapewne wpływ inne przekonanie Le Bona: W imię spoistości wewnętrznej narody broniły zaciekle swych wierzeń (…) Brak tolerancji w życiu narodu uznać musimy za cnotę bardzo pożyteczną, chociaż z punktu widzenia filozofii jest zjawiskiem negatywnym [ 18 ].

2. Hierarchia ras

W Psychologii rozwoju narodów czytamy, iż rasy ludzkie można podzielić na cztery grupy: pierwotne, niższe, średnie i wyższe. Pierwotne charakteryzują się brakiem rozwoju kultury. Przykładem tego typu ras są ludy pierwotne. Jako przykład Le Bon podaje Australijczyków i mieszkańców Ziemi Ognistej. Rasy niższe wytworzyły pewną cywilizację, lecz jest to cywilizacja bardzo niedoskonała (przykładem są tu ludy murzyńskie). Rasy średnie reprezentować mają Chińczycy, Japończycy, Mongołowie i ludy semickie, które wytworzyły cywilizację par excellence . Ustępują one jedynie ludom indoeuropejskim, których poziom cywilizacyjny jest najwyższy (rasy wyższe).

Le Bon analizuje następnie elementy ustroju duchowego poszczególnych ludów. Dzieli on składniki psychologiczne na dwie grupy: dotyczące inteligencji i dotyczące charakteru; przy czym charakter rozumiany jest tu jako kombinacja różnych składników uczuciowych (np. wytrwałości, zdolności do panowania nad sobą). Wychowanie może mieć wpływ jedynie na czynniki z grupy dotyczącej inteligencji. Przepaść pomiędzy różnymi rasami wynika z faktu, iż nigdy rasom wyższym nie udało się narzucić ich cywilizacji ludom niższym [ 19 ].

Le Bon dokonał także podziału ras ze względu na inny aspekt. Wyróżnił mianowicie rasy naturalne i historyczne, czyli takie które wytworzyły się w wyniku podbojów, wędrówek i działania wielkiej polityki. Rasy historyczne składają się więc z mieszaniny osobników różnego pochodzenia. Istnieją trzy warunki umożliwiające zlewanie się ras. Rasy muszą być w miarę równe liczebnie, nie mogą zbytnio różnić się od siebie, a także przez długi czas muszą podlegać wpływom otoczenia – wylicza Le Bon [ 20 ].

3. Zewnętrzne przejawy duszy narodu

Dusza narodu, będąca z natury tworem nieuchwytnym i znajdującym się wewnątrz jednostek, musi być badana przy pomocy różnego rodzaju wskaźników. Do jej zewnętrznych przejawów Le Bon zalicza języki, instytucje, idee, wierzenia, sztuki i piśmiennictwo. Żaden z powyższych wskaźników nie jest jednak stały, gdyż: "Każda estetyka jest odbiciem ideałów epoki i rasy, a ponieważ różne są epoki i rasy musi też zmieniać się ideał. Z filozoficznego punktu widzenia wszystkie ideały estetyczne mają równą wartość, bowiem są tylko przejściowymi symbolami" [ 21 ].


1 2 3 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Polski charakter narodowy w ujęciu Antoniego Kępińskiego
Cioranowskie poszukiwania dróg wyjścia z dramatu ludzkiej egzystencji


 Przypisy:
[ 1 ] Por. Encyclopedia Britannica, Gustave Le Bon .
[ 2 ] Por. Les Classiques des sciences sociales . Université du Québec à Chicoutimi, Gustave Le Bon
[ 3 ] Le Bon czyni ważne zastrzeżenie metodologiczne – jego zdaniem jeśli weźmiemy pod uwagę krótki okres historyczny, można uważać gatunki za niezmienne. Dalej czytamy, iż chcąc uchwycić właściwe znaczenie rasy, trzeba ją przedłużyć i w przeszłość i w przyszłość. G. Le Bon, Psychologia rozwoju narodów , Nowy Sącz 1999 (dalej: Psychologia rozwoju narodów ), s. 21- 25.
[ 4 ] J. Szacki, Historia myśli socjologicznej , Warszawa 2007, s. 368.
[ 5 ] J. Ochorowicz, Przedmowa tłumacza [do:] G. Le Bon, Psychologia rozwoju narodów , s. 9.
[ 6 ] G. Le Bon, Psychologia tłumu , Kęty 2004 (dalej: Psychologia tłumu ), s. 70.
[ 7 ] Tamże, s. 94.
[ 8 ] G. Le Bon, Psychologia rozwoju narodów , s. 25.
[ 9 ] Le Bon zaznacza, iż czasami różnice nie zacierają się zupełnie. Tamże, s. 26-27.
[ 10 ] G. Le Bon, Psychologia tłumu , s. 42.
[ 11 ] G. Le Bon, Psychologia rozwoju narodów , s. 95. W innym miejscu: Tradycja to – że tak powiem – dusza narodu, bez której nie jest możliwa żadna cywilizacja (G. Le Bon, Psychologia tłumu , s. 42).
[ 12 ] W oryginale cité . Autorowi chodzi zapewne o greckie polis . Por. G. Le Bon, Psychologia rozwoju narodów , s. 27.
[ 13 ] Tamże, s. 23.
[ 14 ] Typ średni (nie zaś typ elitarny, czy patologiczny) jest najlepszy do analizy, gdyż jest najbardziej reprezentatywny, a jego przedstawiciele w wszystkich rasach są do siebie najbardziej zbliżeni. Tamże, s. 44.
[ 15 ] Tamże, s. 33.
[ 16 ] Tamże, s.31
[ 17 ] Wpływ otoczenia na nasze zachowania jest obecnie faktem w zasadzie niedyskutowalnym. Jako dowód można przytoczyć słynny Stanfordzki eksperyment więzienny (P. Zimbardo).
[ 18 ] G. Le Bon, Psychologia tłumu , s. 69.
[ 19 ] Teza ta napotyka na oczywiste empiryczne kontrprzykłady, np. kiedy myślimy o procesie westernizacji świata, czy mówiąc ogólniej jego globalizacji. Co więcej, jak zauważył Ulf Hannerz, pewne elementy kultur peryferyjnych przepływają do kultur wyższych (np. muzyka reggae). Por. M. Śleboda, Dylemat pierwszy: globalizacja [w:] M. Bogunia-Borowska, M. Śleboda, Globalizacja i konsumpcja. Dwa dylematy współczesności, Kraków 2003, s. 107.
[ 20 ] G. Le Bon, Psychologia rozwoju narodów , s. 52.
[ 21 ] Tamże, s. 65.

« Antropologia filozoficzna   (Publikacja: 28-03-2009 )

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Kamil Łuczaj
Student Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wydziału Humanistycznego Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Zainteresowania naukowe: filozofia polska, historia myśli społecznej, socjologia płci.

 Liczba tekstów na portalu: 4  Pokaż inne teksty autora
 Najnowszy tekst autora: Idea kobiety czy kobieta-idea? Stanisława Brzozowskiego "Płomienie"
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 6438 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365