Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
157.159.329 wizyt
Ponad 1063 autorów napisało dla nas 7302 tekstów. Zajęłyby one 28805 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Czy jesteś zadowolony/a z życia?
Tak
Nie
Nie wiem
  

Oddano 611 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
"Nie umiemy się odnaleźć, nie umiemy współdziałać. Dlaczego ci, co chcą ukraść samochód dogadują się w minutę, a ci co chcą założyć trawnik, nie mogą dogadać się przez lata?"
 Światopogląd » Ateizm i Ateologia

Od krytyki religii do teorii kultury świeckiej [4]
Autor tekstu:

Regułę redukcjonizmu należy też stosować do ateizmu, gdyż także ateizm jest w istocie formą mówienia o czymś innym. Nie sprowadza się on jedynie do twierdzenia o nieistnieniu różnych bytów „nadprzyrodzonych" i „pozaczasowych". Już dla Ludwika Feuerbacha ateizm, który sprowadzałby się do samej krytyki, negacji, odrzucenia „świętości" treści nie zasługiwałby na większą uwagę: „gdyby ateizm nie był niczym więcej jak negacją, pustym zaprzeczeniem bez treści nie byłby nic wart" [ 45 ]. Afirmacja czy negacja Boga jest dla ateisty czymś nieistotnym, bowiem Bóg został zredukowany, jest nieobecny w jego systemie wartości. Ateistom nie chodzi o Boga (jest to problem stricte teologiczny), ale o człowieka jako istotę autonomiczną. Zauważyli to nawet autorzy Gaudium et spes : „Niektórzy tak bardzo wywyższają człowieka, że wiara w Boga staje się jakby bezsilna, i więcej im chodzi, jak się zdaje, o afirmację człowieka aniżeli przeczenie o istnieniu Boga (pkt 19)" [ 46 ]. Negacja jest tylko wstępnym przedsięwzięciem poprzedzającym etap znalezienia pozytywnego sensu. Wówczas, kiedy krytyka religii zajmuje zbyt wiele miejsca, to może ona przesłaniać pozytywne treści ateizmu. I faktycznie przesłaniała, stąd wysiłki A. Nowickiego w ostatnich latach zmierzające do odsłonięcia tych treści u wielkich ateistów, które przez ich krytykę religii były przesłonięte. [ 47 ]

Na czym polega wyższość ateizmu nad religią? Początkowo A. Nowicki ujmował rzecz dość prosto. W ateizmie mamy zdania całkowicie świeckie, a więc zawsze otwarte na krytykę, natomiast w religii ukryte są w skorupie, która chroni przed dyskusją. Religijna forma deformuje, zniekształca i fałszuje obraz świata. Szybko jednak radykalnie zrywa z oświeceniową optymistyczną wizją krytyki religii. Skoro religię należy ujmować w kategorii „formy" i „treści" to również i ateizm nie powinien być tu wyjątkiem. Wówczas okaże się, że nie każdy ateizm zasługuje na szacunek. Takim negatywnym przykładem jest dla A. Nowickiego ateizm Tomasza Hobbesa, który wprowadzając na miejsce Boga Państwo, pod ateistyczną formą ukrywa religijne treści, czyniąc z ateizmu nową religię kultu Państwa (statolatria). [ 48 ]

Krytyk religii, filozof-ateista nie może poprzestać na krytyce formy. Powinien zawsze stawiać wyżej treść ponad formę, „bo nie formy są ważne, ale treści" [ 49 ] Zasługą A. Nowickiego jest szerokie rozumienie ateizmu jako zróżnicowanej „wielokształtnej jedności" wielopiętrowego układu kontekstów. Ci którzy krytykowali go za zbyt szerokie rozumienie ateizmu doprowadzili sprawę do absurdu. Bo jeśli ateizm ograniczymy do zwykłej negacji Boga i sprowadzimy do tej jednej myśli, to pozbawimy go cech jakiegokolwiek zróżnicowania i historycznej zmienności. Aby pokazać zróżnicowanie i rozwój ateizmu A. Nowicki umieszcza go w szerokim kontekście kultury. Historię ateizmu należy rozpatrywać jako część historii filozofii i teorii kultury . Jest to najbardziej doniosłe twierdzenie A. Nowickiego konsekwentnie rozwijane przez ostatnie trzydzieści lat. Jeśli więc „wbrew pozorom ateizm nie sprowadza się do krytyki i negacji, ale jest w istocie formą głoszenia pozytywnych treści ontologicznych, aksjologicznych, społecznych i politycznych [ 50 ], to skuteczność krytyki religii zależy od stanu pozytywnej treści ateizmu i jego zdolności do „roztapiania" treści religii w kulturze świeckiej.

A. Nowicki analizując pozytywne treści ateizmu miał na myśli przede wszystkim aksjologię. To sprzeciw wobec religijnej aksjologii i obrona zagrożonych przez religię wartości legły u podstaw jego ateizmu. Tradycyjna moralność religijna jest teocentryczna — Bóg najwyższą wartością, heteronomiczna — podleganie normom, których się samemu nie sformułowało, transcendentna — ukierunkowuje życie człowieka na cele pozaziemskie. Karol Wojtyła tak określał etykę chrześcijańską: „...przez etykę chrześcijańską rozumiem (...) te prawdy etyczne, które zostały objawione przez Boga, a przez Kościół podane jako zasady postępowania moralnego. Zawierają się one w źródłach Objawienia, tj. w Piśmie św. oraz Tradycji. Prawdy te jako objawione w sposób nadprzyrodzony stanowią przedmiot wiary" [ 51 ]. Dla A. Nowickiego nie ma możliwości pogodzenia w aksjologii egzystencji Boga z egzystencją człowieka.

Musimy wybierać: albo wartością naczelną uczynimy człowieka (antropocentryzm, humanizm), albo Boga (teocentryzm). Zasady obu etyk zestawił syntetycznie w dwunastu punktach już w 1943 r. w artykule pt. Etyka socjalistyczna a etyka chrześcijańska [ 52 ].

Zasada etyki socjalistycznej

Zasady etyki chrześcijańskiej
1. Zasada życia doczesnego
2. Samodzielny wybór zasad etycznych
3. Postawa krytyczna wobec wzorów
4. Zasady myślenia samodzielnego
5. Twórcza i ambitna postawa
6. Zdecydowane przeciwstawienie się złu
7. Rewolucyjna postawa wobec bliźnich
8. Krytyczne i ziemskie pojmowanie władzy
9. Radość życia, szczerość (hedonizm)
10. Apoteoza życia cielesnego
11. Walka o szczęście dla innych
12. Zasada szczerości i wierności wobec własnej osobowości
1. Zasada życia pozagrobowego
2. Wynikanie zasad etycznych z religii
3. Bezkrytyczne naśladowanie wzorów (świętych)
4. Myślenie kryteriami wiary (dogmatyzm)
5. Postawa pokory i poniżenia
6. Bierność i uległość wobec zła, akceptacja fatalizmu
7. Bezinteresowne umiłowanie bliźnich, uległość wobec wrogów
8. Boskie pojmowanie władzy
9. Pogarda dla dóbr świata (asceza)
10. Potępienie życia cielesnego
11. Troska o zbawienie własnej duszy
12. Nieszczerość i niewierność wobec własnej osoby (świat iluzji)

Krytyka religii, to w gruncie rzeczy krytyka fałszywej aksjologii. Wartości w których obronie występowali krytycy religii można podzielić na sześć grup: 1) godność ludzkiego rozumu przeciwko podporządkowaniu go objawieniu, autorytetowi i ślepej wierze; 2) wolność (sumienia, myśli, badań naukowych, słowa i druku) przeciwko zależności od instytucji kościelnych; 3) nowość przeciwko religijnemu tradycjonalizmowi i fanatyzmowi; 4) sprawiedliwość społeczna przeciwko religijnemu uświęcaniu nierówności społecznej; 5) patriotyzm i wartości narodowe przeciwko sprzecznym z interesami narodowymi zasadom religii; 6) szczęście i wszechstronny rozwój osobowości przeciwko religijnemu nakazowi rezygnacji z tych aspiracji. [ 53 ] Do tego katalogu wartości znajdujących się w systemie aksjologicznym A. Nowickiego należałoby dołączyć: „pluralizm" i „demokrację", Nie unika on zaangażowania politycznego po stronie socjalizmu wychodząc z założenia, że nie ma filozofii apolitycznej. Uznaje pluralizm za wartość, którą trzeba utrwalać i rozwijać. [ 54 ] Stąd wita z entuzjazmem przejawy personalistycznego pluralizmu w polskiej teologii. [ 55 ]

Życie oddane Nauce porządkuje system aksjologiczny A. Nowickiego. Jest to koncepcja godności człowieka oparta na wartościowaniu ludzi w zależności od twórczego wkładu w kulturę. Najwyższą wartością są doskonałe dzieła ludzkie. Tworzenie tych dzieł nadaje życiu ludzkiemu sens i godność. Tą koncepcję „człowieka w świecie dzieł" przezwycięża odwieczny spór o naturę wartości, dostrzegając podmiotowe i przedmiotowe ich uwikłanie, odnajdując realne źródło wartości w twórczej działalności człowieka. Można więc aksjologię A. Nowickiego określić jako antropo- i kulurocentryczną mając na względzie jej policentryczną budowę. [ 56 ]

Jednym z kłopotliwszych problemów filozofii człowieka jest postawione przez Dantego pytanie: Come l’om s'eterna? (w jaki sposób człowiek może trwać wiecznie?), żeby jego życie nie było tak jak u Hobbesa „samotne, biedne, bez słońca, zwierzęce i krótkie". Człowiek lęka się przemijania. Poszukuje sensu swego istnienia i umocnienia swego bytu po śmierci. Religijną odpowiedzią na te potrzeby jest określona eschatologia oparta z reguły na wierze w nieśmiertelność duszy i osiągniecie zbawienia w życiu pozagrobowym. A. Nowicki pośmiertnym losom duszy przeciwstawia ateistyczny ekwiwalent — pośmiertne losy istnienia. Ateistyczną nieśmiertelność [ 57 ] osiągamy poprzez wkład w kulturę, istnienie w wartościowych, wzbogacających ludzką kulturę dziełach. Jest to motyw wiodący najważniejszej jak dotąd, teoretycznej książki A. Nowickiego Człowiek w świecie dzieł .


1 2 3 4 5 6 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Teoria prawdy w ujęciu marksistowskim
Jezus, rewolucjonista?

 Zobacz komentarze (2)..   


 Przypisy:
[ 45 ] L. Feuerbach: Wykłady o istocie religii , wyd. 2. Warszawa 1981, s. 315.
[ 46 ] Konstytucja Duszpasterska..., cyt. wyd. s. 884.
[ 47 ] Por. A. Nowicki: Centralne kategorie filozofii Vaniniego , Warszawa 1970, s. 32: „Istotnym elementem metodologii tej pracy jest próba nowego sposobu odczytania tekstów, które przez kilkaset lat odczytywane były jako krytyka religii. Wychodząc z założenia, że religia jest przede wszystkim formą wyrażania problematyki pozareligijnej, dostrzegam i próbuję to przekazać, że również Vanini w formie krytyki religii przeprowadza w rzeczywistości krytykę stosunków społecznych".
[ 48 ] A. Nowicki: Podmiotowe aspekty... , cyt. wyd., s. 9.
[ 49 ] A. Nowicki: Klasyfikacja i ocena zdań krytycznie oceniających religię (Referat na 111 Ogólnokrajową Konferencję Religioznawczą w Krakowie wygłoszony dnia 18 października 1958 r.) „Euhemer" 1959, nr 1-2 (8-9), s. 22.
[ 50 ] A. Nowicki: Ateizm, w: Mała Encyklopedia Religioznawstwa Marksistowskiego , „Euhemer", 1970, nr3-4, s. 13.
[ 51 ] Ks. bp K. Wojtyła: Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera . Lublin 1959, s. 26.
[ 52 ] „Światło", 1943, nr 5, s. 16-19, Por. A. Nowicki: Problemy religii i wizja... , cyt. wyd., s. 21-23; E. Szafrański: Treści i formy… cyt. wyd., s. 118.
[ 53 ] A. Nowicki: Struktura ateizmu , „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Studia Religiologica", 1987, z. 20, s. 132-133.
[ 54 ] A. Nowicki: Pluralizm światopoglądowy w kulturze socjalistycznej, „Euhemer", 1981, nr 2 (120) s. 117-130.
[ 55 ] A. Nowicki: Współczesna katolicka filozofia kultury w Polsce. Personalistyczny pluralizm Adama Rodzińskiego , „Euhemer", 1981, nr 3 (121), s. 49-61.
[ 56 ] Por. A. Nowicki: „Religia Muzyki" i kult kompozytorów , „Euhemer"1985, nr 3 (137), s. 95; Perspektywy rozwoju pluralizmu w obrębie polskiej katolickiej filozofii i kultury , „Studia Religioznawcze", 1987, nr 21, s. 151-166.
[ 57 ] Por. A. Nowicki: Ateistyczna perspektywa nieśmiertelności , „Euhemer", 1967, nr 1-2, (56-57), s. 45-52.

« Ateizm i Ateologia   (Publikacja: 21-06-2009 Ostatnia zmiana: 22-06-2009)

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Czesław Gryko
Profesor socjologii, pracownik naukowy SGGW, specjalizacje: historia myśli socjologicznej i socjologia kultury. Ukończył studia prawnicze (UWr) i filozoficzne (UMCS), obronił doktorat z filozofii. W latach 1975-2004 pracownik naukowy UMCS (Zakłąd Filozofii Kultury), od 2003 r. profesor Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości w Lublinie, a od 2004 r. - SGGW (Katedra Socjologii). Autor 88 publikacji naukowych, w tym 2 książek i 33 artykułów. Wiceprzewodniczący Zarządu Oddziału Lubelskiego Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, przez dwie kadencje członek Zarządu Oddziału Lubelskiego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Otrzymał indywidualną Nagrodę Ministra Edukacji z tytułu osiągnięć naukowych oraz 8 nagród Rektora UMCS.
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 6621 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365