Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
152.254.064 wizyty
Ponad 1062 autorów napisało dla nas 7296 tekstów. Zajęłyby one 28776 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Co z Brexitem?
będzie drugie referendum
będzie początkiem końca UE
zyska na nim Wielka Brytania
ostatecznie wzmocni UE
dużo hałasu o nic
  

Oddano 1876 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
"Autorytety umacniają władzę. Ich zniewalająca siła zmniejsza krytycyzm na tyle, że niektórzy uznają czyjś autorytet wbrew racjom swojego rozumu, przystosowując się do opinii otaczających ludzi. Są to autorytety - nazwałabym urzędowe."
 Prawo » Prawa wolnomyśliciela

Ochrona wolności sumienia i wyznania [1]
Autor tekstu:

Aspekt indywidualny i kolektywny

Z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 i 7 Konstytucji) wynika nakaz jurydyzacji uprawnień jednostkowych i grupowych wynikających z wolności sumienia i wyznania. Jurydyzacja ma zapobiegać arbitralnemu postępowaniu organów państwowych i ułatwia jednostce lub grupie wyznaniowej czy światopoglądowej dochodzenie naruszonych praw. Przykładowy katalog uprawnień jednostkowych i grupowych ale dotyczących tylko legalnie działających kościołów i związków wyznaniowych, zawiera ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 17 maja 1989 r. w art. 2 i 19. Obowiązujący kodeks karny określa jakie czyny lub działania ludzkie stanowią naruszenie tych uprawnień (przestępstwo) i jakie za to grożą kary.

Obowiązujący kodeks karny z 2 sierpnia 1997 r. wyodrębnia rozdział XXIV — zawierający przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania (art. 194, 195, 196). Nie wyczerpuje on wszystkich czynów, które naruszają indywidualną i kolektywną wolność sumienia i wyznania. Przepisy normujące tą ochronę zawierają także artykuły 119, 191, 212, 213, 214, 215, 216, 231, 257 kodeksu karnego. Przy ochronie swoich uprawnień wynikających z wolności sumienia i wyznania jednostka, a także grupa wyznaniowa może wykorzystać przepisy kodeksu cywilnego o ochronie dóbr osobistych (art. 23 i 24) oraz sprostowania prasowe, które reguluje prawo prasowe.

Rozdział XXIV kodeksu karnego obejmuje podstawowe czyny godzące w indywidualną i grupową wolność sumienia i wyznania. Art. 194 kk przewiduje przestępstwo dyskryminacji polegające na ograniczaniu człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na jego przynależność wyznaniową lub bezwyznaniowość. Według Lecha Gardockiego — dyspozycja tego artykułu obejmuje sytuację, w której osoba mająca prawo wydawania pewnych decyzji (o przyjęciu do szkoły, do pracy) lub po prostu wykonująca pewne czynności (usługowe, handlowe czy inne) odmawia jednostce korzystania z przysługujących jej praw z pobudek wyznaniowych lub bezwyznaniowości. Takim czynem była odmowa przyjęcia do pracy przez kierownika gimnazjum k/ Sochaczewa kandydata posiadającego pełne kwalifikacje z powodu przynależności do Związku Wyznaniowego Świadków Jehowy.

Dodatkową ochronę uprawnień jednostki wynikającą z wolności sumienia i wyznania wprowadza art. 231 § 1 kk, który przewiduje zaostrzona karalność funkcjonariusza publicznego, przekraczającego swoje uprawnienia lub nie dopełniającego swoich obowiązków i działającego na szkodę interesu prywatnego. Jest to przestępstwo nadużycia władzy. Takim przekroczeniem dyspozycji art. 231 § 1 kk były działania kierowniczki szkoły w Bydgoszczy, zmuszające nauczycielkę do ujawnienia jej przekonań religijnych lub wyznania. Działania kierowniczki szkoły naruszyły prawo do milczenia gwarantowane nauczycielce przez art. 53 ust. 7 Konstytucji. Postanawia on, że nikt nie może być obowiązany przez organy władzy publicznej do ujawnienia swego światopoglądu, przekonań religijnych lub wyznania. Postępowanie kierowniczki narusza także art. 25 ust. 2 Konstytucji nakazujący władzom publicznym zachować bezstronność w sprawach religijnych, światopoglądowych i filozoficznych.

Wśród przestępstw przeciwko porządkowi publicznemu kodeks karny wyodrębnia dwa stany faktyczne, polegające na nadużywaniu wolności, które mogą znaleźć zastosowanie przy ochronie wolności sumienia i wyznania. Art. 256 kk w części drugiej, przewiduje karalność publicznego nawoływania do nienawiści na tle różnic wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość. Według Lecha Gardockiego przepis ten sformułowany jest niefortunnie, gdyż przewiduje jedynie karalność nawoływania do określonej emocji, jaką ma być stan nienawiści, ale nie przewiduje kary za samo wywoływanie nienawiści. Ogranicza to możliwość jego praktycznego zastosowania. Z kolei art. 257 kk przewiduje karalność publicznego znieważenia osoby lub grupy osób z powodu ich przynależności wyznaniowej lub z powodu bezwyznaniowości jak również naruszania nietykalności cielesnej z powodu takich pobudek. Zniewaga rozumiana jest jako zachowanie okazujące pogardę w stosunku do innej osoby lub grupy osób w sposób demonstracyjny. Obejmuje także lżenie, wyszydzanie lub poniżanie. Musi ono być dokonywane publiczne, a więc w obecności większej liczby osób, na zebraniach lub za pośrednictwem środków masowego przekazu (prasy, radia i telewizji). Odrębnym przestępstwem jest naruszenie z tych samych pobudek nietykalności cielesnej (oblanie płynem, uderzenie, pobicie).

Innym przestępstwem, zaliczanym do przestępstw przeciwko ludzkości, popełnianym z pobudek religijno- światopoglądowych jest stosowanie przemocy lub groźby bezprawnej wobec osób lub grupy osób z powodu jej przynależności wyznaniowej lub z powodu jej bezwyznaniowości (art. 119 § 1 kk). Tak samo traktowane jest pod względem odpowiedzialności karnej, publiczne nawoływanie do popełnienia przestępstwa określonego w §1 art. 119 kk (art. 119 §2 kk). W praktyce popełnienie tego przestępstwa polegać będzie głównie na rozpędzaniu zebrań, uroczystości religijnych także zebrań osób bezwyznaniowych, biciu uczestników, obrzucaniu ich gazem lub przedmiotami a również stosowaniu różnego rodzaju gróźb. Te działania mogą zwracać się wobec wyznawców różnych religii io osób bezwyznaniowych. Gdy chodzi o grupę osób związanych z określoną przynależnością wyznaniową, mogą to być członkowie zarówno określonego kościoła czy związku wyznaniowego jak i grupy wyznaniowe nie mające jeszcze legalizacji.

Art. 195 § 1 kk wprowadził typ przestępstwa polegający na złośliwym przeszkadzaniu wykonywania aktu religijnego kościoła lub związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej. Dyspozycja tego artykułu nie obejmuje ochrony działalności nowych ruchów religijnych, nie wpisanych jeszcze do rejestru kościołów i związków wyznaniowych.

Art. 196 kk przewiduje przestępstwo obrażania uczuć religijnych innych osób, poprzez działania polegające na publicznym znieważaniu przedmiotu czci religijnej lub miejsca przeznaczonego do publicznego wykonywania obrzędów religijnych. Według interpretacji L. Gardockiego jest to przestępstwo materialne, którego dokonanie następuje w postaci obrazy uczuć religijnych przynajmniej dwóch osób. Działanie sprawcy musi mieć charakter publiczny. Zniewaga może być wyrażona w sposób werbalny (słowa) wyrażające pogardę, lżenie, wyszydzanie. Może także polegać na zachowaniu sprawcy wyrażającym lekceważenie lub pogardę dla przedmiotu czci religijnej, z zamiarem obrażania uczuć religijnych innych osób. Może być popełnione tylko umyślnie. Przedmiotem czci religijnej mogą być obrazy świętych, przedmioty kultu, hostia, krzyż, przedmioty przez które oddawana jest cześć religijna.

Interpretacja tego przepisu budzi wiele wątpliwości. Uczucia religijne osób należących do określonego kościoła czy związku wyznaniowego są zwykle zróżnicowane, zależnie głównie od poziomu wykształcenia. Czy mają to być zatem uczucia ortodoksów bądź fundamentalistów czy osób tolerancyjnych? Czy mają to być uczucia osób o przeciętnej wrażliwości religijnej. Trudno znaleźć na postawione pytanie jednoznaczną odpowiedź. Inne wątpliwości jakie wywołuje interpretacja tego przepisu dotyczy określenia granicy między wolnością wypowiedzi na tematy religijne, także krytyki ich dogmatów, zasad, form działania a obrazą uczuć religijnych. Zgodzić się należy z L. Gardockim, który opowiada się za dopuszczalnością nieograniczonego zakresu merytorycznej analizy i krytyki ale jednocześnie uznaje istnienie określonych granic formy takiej analizy i krytyki. Przestępstwem z art. 196 kk może być tylko takie zachowanie się, które ma charakter znieważania, a więc odnosi się do formy tej wypowiedzi lub zachowania. Ustalenie, kiedy forma ta jest znieważeniem, musi odwoływać się do przeważających ocen społecznych w tym zakresie.

Art. 196 kk ochrania jedynie uczucia religijne, pomija natomiast ochronę uczuć ludzi niewierzących, mimo że inne artykuły kodeksu uwzględniają zwykle obydwie kategorii osób (art. 119, 194, 256, 257 kk). Próby wprowadzenia do kodeksu karnego ochrony uczuć osób niewierzących zakończyły się niepowodzeniem. Twórcy kodeksu z 1997 r. odrzucili konstytucyjny nakaz równego traktowania wyznawców różnych religii i niewierzących. Uznali, że zadaniem państwa nie jest ochrona wolności jednostki w sprawach religijnych ale zapobieganie indyferentyzmowi religijnemu społeczeństwa. Takie stanowisko jest trudne do pogodzenie z konstytucyjnym nakazem zachowania bezstronności w sprawach religijnych i światopoglądowych przez władze publiczne (art. 25 ust. 2 Konstytucji).

Obok ochrony karnej prawodawstwo polskie przewiduje także ochronę cywilnoprawną wolności sumienia i wyznania. Swobodę sumienia zaliczono do dóbr osobistych (art. 23 kc) i przyznano jej ochronę (art. 24 kc) Wśród środków tej ochrony występuje żądanie zaniechania działania godzącego w swobodę sumienia, chyba że to działanie nie jest bezprawne. W razie dokonania naruszenia poszkodowany może żądać usunięcia jego skutków (np. złożenia oświadczeń), zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty określonej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

W praktyce posługiwanie się przepisami o ochronie dóbr osobistych występuje wówczas, gdy zawodzą przepisy prawa karnego dotyczące ochrony uczuć religijnych. W czerwcu 2002 r. jedną z takich spraw rozpatrywał w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy. Przedmiotem rozpatrywanej sprawy było rozpowszechnianie plakatu reklamującego film „Skandalista Larry Flyn", który powód uznał za profanację krzyża i naruszenie jego dóbr osobistych, jakim jest swoboda sumienia. Plakat wywołał protesty środowisk katolickich. Biegli w ocenie wymowy plakatu różnili się między sobą. Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo a sąd drugiej instancji apelację. Sąd Najwyższy oddalając kasację podzielił argumentację Sądu Apelacyjnego, w której udowadniał on, że treść plakatu nie przeszkodziła powodowi uzewnętrzniać swoich przekonań religijnych i wykonywania określonych praktyk. Rozpowszechnianie plakatu nie ograniczało jego uprawnień wynikających z wolności sumienia i wyznania, pozostawało bez żadnego związku z możliwością wykonywania obowiązków swojej religii. Dla ochrony uczuć religijnych w wymiarze powszechnym właściwe są normy chroniące porządek publiczny a nie przepisy o ochronie dóbr osobistych. W konsekwencji wg postanowień art. 23 kc naruszenie swobody sumienia stanowi jedynie zachowanie uniemożliwiające lub utrudniające jednostce wyznawanie lub praktykowanie wybranej religii.

Dla ochrony wolności sumienia i wyznania, zarówno jednostkowej jak i kolektywnej, można wykorzystać również przepisy normujące przestępstwo zniesławienia (pomówienia) art. 212 — 216 kk. Przestępstwo to polega na pomawianiu innej osoby lub grupy osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nie mającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania, potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności (art. 212 kk). Popełnienie tego czynu za pomocą środków masowego komunikowania (prasy, radia, telewizji) powoduje zaostrzenie kary.


1 2 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Wolność sumienia i wyznania
Uczucia religijne: ochrona czy cenzura?

 Zobacz komentarze (1)..   


« Prawa wolnomyśliciela   (Publikacja: 24-02-2004 Ostatnia zmiana: 22-07-2005)

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Michał Pietrzak
Profesor doktor habilitowany, historyk ustroju II Rzeczypospolitej, autor prac na temat wolności prasy, rządów parlamentarnych i odpowiedzialności konstytucyjnej. Pracownik Instytutu Historii Prawa i kierownik jedynego Zakładu Prawa Wyznaniowego (Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warszawski).

 Liczba tekstów na portalu: 19  Pokaż inne teksty autora
 Najnowszy tekst autora: Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zniesieniu Funduszu Kościelnego
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 3259 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365