Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
147.148.770 wizyt
Ponad 1060 autorów napisało dla nas 7282 tekstów. Zajęłyby one 28737 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Korea Północna zaatakuje
w 2018 r.
w ciągu kilku lat
nie zaatakuje
  

Oddano 3397 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
Zawsze przebaczaj swoim wrogom : nic nie zdoła bardziej ich rozzłościć.
« Państwo i polityka  
Trzecia Rzeczpospolita: przyczyny zawodu [1]
Autor tekstu:

Od pewnego czasu Trzecia Rzeczypospolita skupia na sobie bardzo wiele głosów krytyki. I to nie tylko ze strony polityków, którzy liczą, że na jej gruzach osiągną pełnię władzy, ale także ze strony bardzo wielu tzw. zwykłych ludzi. Warto więc zastanawiać się co jest tego powodem. Myślę, że takim głównym powodem jest rozbieżność między tym, czego społeczeństwo oczekiwało od zmiany systemu a czego naprawdę doświadczyło. Popierając demokratyczną transformację miało ono pewne wyobrażenia o celach i wartościach, które dzięki niej zostaną zrealizowane. Wszakże przymierzając te oczekiwania do tego, co naprawdę się stało ma podstawy, by dostrzegać pewne bulwersujące sprzeczności. Z jednej bowiem strony podstawowe ideały demokratycznej transformacji były rzeczywiście realizowane, ale osiągnięte rezultaty znacznie różnią się od oczekiwanych.

Przyjrzyjmy się tym ideałom i tym sprzecznościom.

Wolność. Główna wartość transformacji — wolność stała się rzeczywistą, a nie udawaną zasadą zmian. Przeprowadzone reformy doprowadziły do zniesienia wielu podstawowych ograniczeń, którymi krępowane były swobody obywateli i zniesienia instytucji, które miały tych ograniczeń pilnować. Tak więc zniesiony został polityczny monopol, tajna policja polityczna, cenzura, gospodarka nakazowa. Zniesione zostały także prawa, które dopuszczały daleko idącą ingerencję państwa w życie obywateli — prawa, które ograniczały ich aktywność polityczną i gospodarczą.

Większość obywateli dostrzegła, że w pewnych dziedzinach osiągnięty został wysoki poziom wolności. Co więcej poziom ten w Polsce odczuwany był jako wyższy niż w innych, sąsiednich krajach. Wszakże mimo to, wielu obywateli odkryło niespodzianie, iż istnieją również inne ograniczenia ich wolności, nad którymi się przed tym nie zastanawiali — że wielkim ograniczeniem wolności może być ubóstwo i nędza. Obszary, które dawniej były zamknięte dla obywateli na skutek politycznych decyzji (np. podróże zagraniczne) okazują się teraz zamknięte, z innego powodu — z braku środków materialnych. Dostęp do podstawowych dóbr nie jest ograniczony przez „przydziały", czyli decyzje jakichś na pół politycznych gremiów, lecz przez pustki w portfelu.

Są powody, by sądzić, że ograniczenia ekonomiczne są społecznie „zdrowsze" niż polityczne, ponieważ można je przezwyciężać przez własny przedsiębiorczy wysiłek. Taki wysiłek przynosi nowe społeczne wartości, podczas, gdy wysiłek dla przezwyciężania ograniczeń politycznych (szukanie „dojść", składanie deklaracji politycznej lojalności) żadnych dóbr nie wytwarza. Wszakże teza ta jest prawdziwa tylko częściowo. W systemie, w którym działają mechanizmy rynkowe jest nie mało ludzi, którzy umieją osiągać osobisty awans niczego do społecznej puli dóbr nie wnosząc, istnieją bowiem liczne „drogi na skróty" — szara strefa, przestępstwo, korupcja. A ponadto, przedsiębiorcze działania wymagają zasobów — materialnych, społecznych, psychologicznych. Jest wielu ludzi, którym tych zasobów brak. Ulegając marginalizacji stają się ofiarami systemu.

Polityczna podmiotowość. Warunkiem realizacji wolności jest demokratyczny system polityczny, który zapewnia podmiotowość obywateli i społeczną kontrolę nad władzą. Realizacji tej wartości miało służyć ustanowienie demokratycznych instytucji — systemu wyborczego, samorządu terytorialnego, wolnych mediów itd. oraz stworzenie prawno-konstytucyjnych gwarancji powszechnych praw obywatelskich.

Można powiedzieć, że w Polsce proces ustanawiania demokratycznych instytucji przebiegł pomyślnie. Mimo wielu różnych niedostatków działają one poprawnie, a główne standardy państwa demokratycznego są przestrzegane. Okazało się jednak, że nie stanowi to wystarczającej gwarancji dla podtrzymania społecznego przekonania, że władza postępuję zgodnie z wolą społeczeństwa. Poczucie politycznej podmiotowości, które wzrosło wkrótce po obaleniu uprzedniego reżimu szybko zaczęło ustępować na rzecz poczucia politycznej alienacji. Wielu obywateli żywi przekonanie, że władze są niewrażliwe na potrzeby ludzi — w ciągu 16 lat, kiedy działało 5 różnych parlamentów i 9 gabinetów polityka gospodarcza, społeczna, zagraniczna pozostawały w zasadzie takie same, mimo że coraz większe segmenty społeczeństwa były z tego stanu rzeczy niezadowolone.

Społeczna ocena demokratycznych instytucji jest bardzo krytyczna.

Nawet głośno reklamowana reforma samorządowa, która miała zbliżyć władze do obywatela, nie przyczyniła się, w znaczącym stopniu, do wzrostu wśród obywateli poczucia politycznego wpływu. Okazało się bowiem, w wielu miejscach, że umożliwiła ona zwiększenie wpływu pewnych lokalnych grup interesu.

Państwo prawa. Pod wieloma względami zawiodła też idea państwa prawa (czy prawnego). To prawda, że nowe demokratyczne władze włożyły wiele wysiłku w to, aby zapewnić niezawisłość sądów i objąć kontrolą sądową wiele różnych dziedzin, co miało chronić obywateli przed arbitralnymi działaniami władzy. Wszakże wkrótce okazało się, że utworzony mechanizm działa bardzo niedoskonale. Przede wszystkim tak znaczne rozszerzenie zadań systemu sądowniczego, czemu nie towarzyszyło jego kadrowe i kompetencyjne wzmocnienie, doprowadziło do wielkiego przeciążenia aparatu sprawiedliwości. W skutek tego zwykłym ludziom bardzo trudno jest dochodzić sprawiedliwości. Ponadto wyszło na jaw, że choć niezawisły sąd przestał być podatny na naciski polityczne, to równocześnie zaczęły działać inne mechanizmy wpływu — w tej sferze, podobnie jak w innych, zasoby finansowe i układy personalne odgrywają znaczącą rolę. A poza tym funkcjonowanie aparatu sprawiedliwości zależy, w niemałym stopniu, od nacisków wpływowych grup mających dostęp do mediów. Wszystko to razem sprawia, że zaufanie do wymiaru sprawiedliwości i jego ocena ulegają korozji i podważają idee państwa prawa.

Sprawiedliwość. Oczywiście nie pozostaje to bez wpływu na ocenę sprawiedliwości systemu. Wprawdzie wiele dawnych niesprawiedliwości zostało naprawionych — np. zniesione zostały ograniczenia w dostępie do stanowisk publicznych dla ludzi związanych z Kościołem Katolickim, osobista przedsiębiorczość stała się ważnym czynnikiem w osiąganiu sukcesu ekonomicznego, ale główna nadzieja na to, że mechanizm społeczny będzie sprzyjał awansowi ludzi najbardziej kompetentnych i najbardziej gotowych do służenia interesowi publicznemu nie spełniła się ani w gospodarce, ani w polityce. Jak się okazało, awans zależy w dużym stopniu od takich czynników, jak powiązania polityczne, rodzinne i towarzyskie, umiejętność promowania samego siebie, interes wpływowych grup itp. (W rzeczy samej powiązania zarówno wśród członków dawnej „nomenklatury" jak wśród ludzi związanych z ruchem Solidarności lub organizacjami katolickimi, okazały się odgrywać istotną rolę w kształtowaniu elit ekonomicznych i politycznych w Polsce. (nb. kampania polityczna prowadzona obecnie przez partie prawicowe stara się ukryć fakt, że chodzi w niej o zastąpienie jednego układu elit przez inny).

Równocześnie wiele grup społecznych znalazło się w położeniu, które utrudnia albo w ogóle uniemożliwia awans ze względu na niedostępność lub niski poziom instytucji edukacyjnych, ekonomiczną deprywację itp. Tak więc podczas, gdy w pewnych segmentach społeczeństwa możliwości awansu znacznie powiększyły się, w innych (np. na wsi) i w rodzinach notorycznie bezrobotnych — znacznie pogorszyły.

Ten stan rzeczy wywołuje u licznych grup społecznych poczucie głębokiej frustracji, a u niektórych nadzieje, że wymiana elit przyniesie poprawę ich losu.

Prawda. Transformacja demokratyczna doprowadziła do zniesienia mechanizmów, które ograniczały dostęp do prawdy i sprzyjały jej tendencyjnym deformacjom. Zniesienie cenzury, centralnego sterowania środkami publicznej komunikacji, monopolu informacyjnego, miało stworzyć niezbędne warunki dla realizacji prawa każdego obywatela do uzyskania pełnej i prawdziwej informacji. Wszakże okazało się, że zagrożenia prawdy mogą pochodzić nie tylko od autorytarnego państwa. W państwie demokratycznym działaj ą rozmaite siły zainteresowane narzuceniem swojej prawdy jako jedynej prawdy. Zakładano, że pluralizm środków przekazu będzie temu zapobiegać. Ale pluralizm jest skuteczny tylko w tym zakresie, w którym występują różnice między dysponentami głównych środków informacji. Są jednak obszary życia społecznego, co do których istnieje konsensus między dysponentami — ich interes ekonomiczny i ideologiczne pokrewieństwo skłaniają do mówienia, w pewnych sprawach, jednym głosem. W takim przypadku odmienne prawdy są zgodnie tępione.

Tak więc w tej sferze, podobnie jak w innych, mechanizmy ekonomicznej kontroli mają ogromny wpływ: ten, kto dysponuje głównymi środkami przekazu może określać, co jest uznawane za prawdę.

Nie można jednak powiedzieć, że w Polsce opinie niezgodne z treścią dominującego dyskursu nie mogą ujrzeć światła dziennego (jak to miało miejsce w poprzednim systemie). Mogą, ale są marginalizowane. Albo przez to, że dostępne są jedynie w małonakładowych, niszowych publikacjach, albo dlatego, że zostają poddane zmasowanym atakom, kompromitowane i wyszydzane.

Suwerenność. Nie ma żadnej wątpliwości, że wielkim sukcesem demokratycznej transformacji było odzyskanie pełnej niezależności od wschodniego sąsiada. Zniesione zostały więzy polityczne i ekonomiczne wynikające z przynależności do Paktu Warszawskiego, Armia Radziecka opuściła Polskę, a rząd wybrany w wolnych wyborach przez polskich obywateli uzyskał możliwość samodzielnego kształtowania polskiej polityki. Wszakże doświadczenie pełnej swobody w tym zakresie okazało się krótkotrwałe. Konieczności wynikające z międzynarodowej sytuacji i zmian, jakie dokonują się we współczesnym świecie spowodowały, że idea pełnej suwerenności stała się niepraktyczna. Tak więc jakby kierując się zasadą, że wolność to uświadomiona konieczność, nasz kraj zaczął dobrowolnie rezygnować z różnych elementów własnej suwerenności, na rzecz organizacji i związków ponadnarodowych. Jest to stan rzeczy, który budzi mieszane uczucia u wielu obywateli, a u niektórych — gwałtowną niechęć.

Sytuacja ekonomiczna obywateli. Transformacja przyniosła pewnym grupom obywateli zasadniczą poprawę warunków życia. Nie tylko, że nastąpiła radykalna zmiana pod względem zaopatrzenia sklepów, jakości i dostępności usług, standardu i dostępności płatnej opieki zdrowotnej i dostępu do wykształcenia (trzykrotnie wzrosła liczba studiujących), ale też podniósł się stan zamożności wielu grup. Świadectwem tych zmian jest m.in. wydłużenie życia, spadek śmiertelności niemowląt, polepszanie się poziomu zaopatrzenia gospodarstw domowych, jakie nastąpiło w ciągu ubiegłej dekady.


1 2 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Wolność, równość, cwaniactwo
Trzy życzenia do nowych władz

 Zobacz komentarze (4)..   


« Państwo i polityka   (Publikacja: 27-12-2005 )

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Janusz Reykowski
Wybitny psycholog, członek Polskiej Akademii Nauk
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 4530 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365