Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
183.303.139 wizyt
Ponad 1064 autorów napisało dla nas 7351 tekstów. Zajęłyby one 29006 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Zamierzasz się zaszczepić na SARS-CoV-2?
Tak
Raczej tak
Raczej nie
Nie
Poczekam jeszcze z decyzją
  

Oddano 3659 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Michel Onfray - Zmierzch bożyszcza
John Brockman (red.) - Nowy Renesans

Znajdź książkę..
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
"Uodpornione na rozterki moralne i światopoglądowe, znające jeden tylko autorytet z jego Jedyną Prawdą, odizolowane od kulturowych wpływów świata zewnętrznego, zamykane w parafiach i w dusznych, wielodzietnych „prawdziwie katolickich” rodzinach, pokolenie to — dla którego prawa dziś ustanawiane nabiorą już patyny tradycji — prawdopodobnie pozwoli się doprowadzić na tym..
 Religie i sekty » Socjologia religii

Racjonalizacja, odczarowywanie świata, a problem legitymizacji władzy [3]
Autor tekstu:

Typ ostatni jest ucieleśnieniem zachodniego racjonalizmu, gdyż jego legalność jest produktem racjonalnie wynegocjowanej ugody. To pozwala na ostatnie już dookreślenie weberowskiej kategorii racjonalności, a mianowicie przyłączenie do jej sensu pojęcia normy, „traktowanej wyłącznie jako konwencji, które mogą podlegać hipotetycznym rozważaniom i pozytywnemu stanowieniu", jaki pisze Habermas [ 16 ]. Racjonalne zatem będzie to co poddane legalnie obowiązującej normie, w odróżnieniu od tego, co po prostu dane przez tradycję, bądź arbitralnie narzucone przez autorytet osobowy.

Podsumowując dotychczasowe rozważania na temat weberowskiej racjonalności, można uznać, że jest to kategoria dość rozbudowana i pojemna semantycznie. W jej skład wchodzą bowiem aż cztery elementy: rozum ekonomiczny, ze schematem środki-cele oraz gloryfikacją interesu; rozum etyczny, oparty na hierarchizacji wartości i kodeksie określonych przekonań; rozum naukowy, z postulatem dyskursywności i gwarancją intersubiektywności; oraz rozum normatywny, będący nowoczesnym instrumentem regulującym dystrybucję władzy.

Powyższą typologizację można potraktować jako alternatywę do wspomnianego już weberowskiego podziału na: racjonalność materialną (wartości, przekonań) oraz formalną (nastawioną na określony cel), który, moim zdaniem, nie w pełni oddaje złożoność i bogactwo weberowskiej konstrukcji racjonalności. Warto przy tym podkreślić, że zarówno powyższe zestawienie, jaki i weberowski podział, tworzą typy idealne, które w rzeczywistości, w swej czystej formie, występują rzadko, będąc zazwyczaj jedynie mutacją wielu typów. Dla przykładu, racjonalność sfery biurokratycznej jest pochodną racjonalności materialnej (przepisy, prawa jako wartości) jak i formalnej (przepisy, prawa jako optymalne środki do osiągnięcia danego celu).

Wracając jednak do zagadnienia władzy, należy podkreślić, że przejście od panowania charyzmatycznego, poprzez tradycyjne, do opartego na racjonalnie określonych prawach, nie było ani płynne, ani jednorodne. Co prawda, faktem jest, że siła oddziaływania dwóch pierwszych typów została poważnie osłabiona i w zasadzie wyparta przez autorytet prawa, jednakże proces ten nie zakończył się bynajmniej ich całkowitą anihilacją. Zostały one po prostu rozproszone i zmarginalizowane, utrzymując swą legalność głównie w obszarze prywatnym. Ich detronizacja miała jednak konsekwencje dla sfery publicznej, które w rezultacie przyniosły kryzys legitymizacji władzy. O realności problemu świadczy nie tyle brak zabezpieczeń, gdyż ich funkcję przejęły prawa i instytucje państwowe; czy nawet rosnący pluralizm kulturowy, rozsadzający społeczny status quo, a tym samym budzący obawy jego obrońców; lecz instrumentalizacja rozumu — podstawowego narzędzia osiągania społecznej zgody [ 17 ]. Jeśli bowiem rozum stracił swą moc krytyczno-emancypacyjną, to podlegając uprzedmiotowieniu i relatywizacji, przemienia arenę legitymacji władzy w grę skłóconych egoizmów, wyrzekając się tym samym swych oświeceniowych ideałów.

Najpełniejsze rozwinięcie tego problemu pojawi się w Szkole Frankfurckiej, stając się głównym zarzewiem sporów. Horkheimer i Adorno podejmą zajadłą krytykę rozumu instrumentalnego, dowodząc jednocześnie jego zniewalającego, a tym samym irracjonalnego charakteru. J. Habermas z kolei dokona próby rehabilitacji racjonalności praktyczno-normatywnej, nadając jej miano rozumu komunikacyjnego i czyniąc zeń podstawę etyki dyskursu.

Frankfurtczycy nie byli jednak osamotnieni w krytyce weberowskiej koncepcji racjonalności. Weberowi zarzucano chociażby, że zbyt duża elastyczność znaczenia jego kategorii racjonalności prowadzi z jednej strony, do arbitralnego (a tym samym fałszywego) przyporządkowania temu pojęciu określonych zjawisk rzeczywistości społeczno-historycznej, a z drugiej, poprzez semantyczne rozmycie przyczynia się do utraty funkcjonalności tego terminu jako klucza interpretacyjnego w badaniach nad społeczną rzeczywistością [ 18 ].

Ponadto, nie bez znaczenia, w kontekście krytyki, pozostaje proces ponownej „mitologizacji świata". Popularność ezoteryki, różnej maści sekt i kościołów czy niesłabnąca działalność ruchu New Age, stoją w zastanawiającej sprzeczności z diagnozą Webera i skłaniają do refleksji zarówno nad źródłami tego fenomenu jak i miejscem ratio w jego losach.

Bibliografia:

  1. Habermas J., Teoria działania komunikacyjnego. Racjonalność działania, a racjonalność społeczna, przeł. M. Kaniowski, t. 1, PWN, Warszawa 1999.
  2. Weber M., Racjonalność, władza, odczarowanie, PBN, Poznań 2004.
  3. Weber M., Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, PWN, Warszawa 2002.
  4. Weber M., Etyka protestancka a duch kapitalizmu, przeł. J. Niziński, Test, Lublin 1994.
  5. Weber M., Szkice z socjologii religii, przeł. J. Prokopiuk, H. Wandowski, Książka i Wiedza, Warszawa 1995.


1 2 3 

 Zobacz także te strony:
Prawo a racjonalność
 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Prawo a racjonalność
Niebezpieczna gra. Rozmowa z profesorem Bohdanem Chwedeńczukiem

 Dodaj komentarz do strony..   Zobacz komentarze (2)..   


 Przypisy:
[ 16 ] J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego. Racjonalność działania, a racjonalność społeczna, przeł. M. Kaniowski, t. 1, PWN, Warszawa 1999,
[ 17 ] W terminologii Webera byłby to wzrost racjonalności ze względu na cele kosztem racjonalności ze względu na wartości.
[ 18 ] Na temat krytyki weberowskiej koncepcji racjonalizmu zob. wstęp autorstwa S. Kozyr-Kowalski: M. Weber, Szkice z socjologii religii, przeł. J. Prokopiuk, H. Wandowski, Książka i Wiedza, Warszawa 1995, s. 22-31.

« Socjologia religii   (Publikacja: 01-04-2008 )

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Marcin Punpur
Absolwent ekonomii i filozofii. Studiował w Olsztynie, Bremie i Bernie. Zainteresowania: filozofia kultury, religii i polityki.

 Liczba tekstów na portalu: 53  Pokaż inne teksty autora
 Najnowszy tekst autora: W co wierzą ateiści
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 5813 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365