Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
153.514.937 wizyt
Ponad 1061 autorów napisało dla nas 7297 tekstów. Zajęłyby one 28797 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Co z Brexitem?
będzie drugie referendum
będzie początkiem końca UE
zyska na nim Wielka Brytania
ostatecznie wzmocni UE
dużo hałasu o nic
  

Oddano 2518 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
"Cała teologia tego papieża sprowadzała się do tego, że nie wolno zakładać gumy na fiuta. Jan Paweł II obrażał Boga swą małostkowością."
 Kultura » Historia

Żydowskie miasto Tarnów [1]
Autor tekstu:

Tarnów, jedno z większych miast południowej Polski, odegrało dużą rolę w stosunkach polsko-żydowskich. Czasem rola ta była pozytywna, czasem negatywna. Do tej drugiej zaliczyć można okres milczenia i zapominania o  mieszkańcach Tarnowa wyznania mojżeszowego. Po ludności tej nie zostało prawie śladu (był to wynik działań II Wojny Światowej). Jest to tym bardziej bolesne, że jeszcze we wrześniu 1939 r. ludność żydowska stanowiła 45%  [ 1 ] mieszkańców Tarnowa. To pewnego rodzaju „zapomnienie" było również spowodowane powojenną polityką Polski skierowaną „nieprzychylnie" na polskich Żydów. Na szczęście sytuacja zmieniła się i obecnie coraz częściej wraca się do tej części historii miasta, dba się o pamięć tarnowskich żydów. Stosunki polsko-żydowskie lub jakiekolwiek stosunki międzynarodowe to nie tylko oficjalne spotkania między najwyższymi dostojnikami państwowymi, ale głównie relacje międzyludzkie dnia powszedniego. Stosunki takie są szczególnie widoczne w miastach, w których żyją ludzie różnych kultur i narodowości. Najczęściej starają się oni żyć w zgodzie i nie przeszkadzać sobie nawzajem. Do II Wojny Światowej Tarnów był miastem, którego mieszkańcami byli Żydzi i Polacy. W niniejszym referacie pragnę krótko przedstawić historię żydowskiej ludności Tarnowa.

Żydzi przybyli do Tarnowa w XV wieku, kiedy to miasto otrzymało przywilej zwalniający od opłat handlowych. Do 1581 r. zamieszkiwali oni jednak tereny leżące poza murami miasta. 4.5.1581 r. [ 2 ]. Ówczesny właściciel Tarnowa, książę Konstanty Wasyl Ostrogski, nadał tarnowskim Żydom przywilej gwarantujący bezpieczeństwo cmentarza żydowskiego i synagogi oraz wyłączający żydów spod miejskiego prawa. Wiek XVII to burzliwy okres historii Polski. Tarnów był wówczas prywatnym miastem, którego właścicielami były kolejno rody Ostrogskich- Zasławskich, Koniecpolskich, Radziwiłłów.

Stosunek do mieszkańców miasta pochodzenia żydowskiego zmieniał się wraz z właścicielami. 16.5.1631 r. wydano uchwałę o cmentarzu i o bezpieczeństwie Żydów w mieście. Jednak w 1633 r., na prośbę Rady Miejskiej, wydany został dokument, w którym to zakazano przyjmowania więcej Żydów do Tarnowa, włączono ich pod panowanie prawa miejskiego oraz zakazano handlu, szynkarstwa i dzierżaw. Cztery lata później, 3.7.1637 r., książę Władysław Dominik przywrócił Żydom tarnowskim odebrane wcześniej prawa. W wydanym dokumencie znalazł się przepis „żeby wszelkie towary tak w domach, jako i na rynku w kramach przedawać bezpiecznie i niemi handlować równo z mieszczanami mogli, tudzież i gorzałki palić [pędzić] i one szynkować." [ 3 ] Przez ten przepis, dość rzadki w Europie, żydzi zostali zrównani w prawach z mieszkającymi w mieście chrześcijanami. W styczniu 1654r. książę zmienił swoje zdanie (być może za sprawą duchowieństwa, ale powody tej decyzji są ciągle przedmiotem badań) i zakazał Żydom kupowania ziemi chrześcijańskiej.

W połowie XVII wieku, pod wpływem złej sytuacji w kraju, sytuacja tarnowskich Żydów uległa poprawie. W 1670 r. książę Aleksander Janusz Ostrogski- Zasławski przywrócił im wszystkie prawa nadane przez poprzednich władców miasta. Podpisano również ugodę między „miastem Tarnowem a niewiernymi Żydami obywatelami tarnowskimi" [ 4 ] oraz liczne ugody między Żydami a cechami rzemieślniczymi.

Plan miasta Tarnowa i judaikówW XVIII wieku Żydzi nie stanowiący jeszcze połowy ludności miasta, płacili podatki odpowiadające połowie podatków płaconych w mieście. Takie obciążenie wiązało się jednak z nadaniem różnych przywilejów handlowych oraz pozwoleniem na osiedlenie się Żydów w Tarnowie. Od lat 30. XVIII wieku Tarnów staje się praktycznie miastem żydowskim. Żydzi umiejętnie wykorzystali słaby okres mieszczaństwa chrześcijańskiego. Nadali wtedy miastu specyficzny charakter. Od 1730 r. napływ nowych żydowskich osadników był dość duży. Synagoga (wówczas synonim kahału) tarnowska stawiała nawet pewne trudności w osiedlaniu się nowych Żydów w mieście. Prawdopodobnie wiązało się to z niepłaceniem przez nich „chazaki". Nieprzychylny nowym mieszkańcom Tarnowa był również tarnowski kler. W bardziej prywatnych stosunkach duchowieństwo nie było przeciwne Żydom. Kościół jak i zakon bernardynów lokowały depozyty pieniężne w synagodze żydowskiej. Około 1740 r. zaczęły w Tarnowie powstawać rzemieślnicze cechy żydowskie, które w bardzo szybkim czasie doprowadziły do upadku „chrześcijańskich cechów" (mimo istnienia obowiązku znoszenia przez cechy żydowskie stałych opłat do ich chrześcijańskich odpowiedników). Według spisu ludności z 1765 r. w Tarnowie mieszkało 900 [ 5 ] Żydów. Dzielnica żydowska, zamieszkiwana przede wszystkim przez biedotę ciągnęła się wzdłuż ulic Żydowskiej i Pilźnieńskiej (obecnie Wekslarskiej). Gęstość zaludnienia tej części miasta była bardzo duża. W 1788r. w Tarnowie założono pierwszą żydowską szkołę, której rektorem został Naftali Herz Homemberg. Do naszych czasów nie zachowały się zapiski mówiące o ówczesnym życiu tarnowskich Żydów. Wiadomo jednak, że stanowili oni odrębną pod względem religijnym, obyczajowym grupę. Nie utożsamiali się też z Polską. Sytuacja uległa zmianie w 1848 r., po Wiośnie Ludów. Wtedy to przez Tarnów przejeżdżała delegacja ze Lwowa, która jechała z petycją do cesarza z Austro-Węgier. W jednym z artykułów byłą mowa o równouprawnieniu Żydów [ 6 ]. Tarnowscy Żydzi pomagali w sypaniu kopca na Górze św. Marcina, upamiętniającego ofiary rabacji. W 1842 r. w Tarnowie powstał szpital żydowski. 19. V. 1867 r. po raz pierwszy w historii Tarnowa, mieszkańcy żydowscy mieli swoich przedstawicieli w Radzie Miejskiej. Jej członkami byli: dr Herman Rosenberg, został on także członkiem zarządu miasta, Dawid Rosner, dr Jakub Kreutzer, Henach Kleinmann, Jakub Fraenkel, Adolf Ringelheim, Hersch Majerhof, Jozua Maschler, Salomon Schleissteher, Simche Rappaport i Majer Fizyk Kellman.

W XIX wieku najważniejszą osobą społeczności żydowskiej był Herman Merz, współwłaściciel dużego domu handlowego. Od 1869 r. był on przewodniczącym gminy żydowskiej. Za swojej kadencji uporządkował on prace gminy, odnowił łaźnię, odrestaurował synagogę, wybudował bożnicę przy placu Rybnym, odświeżył cmentarz żydowski. W 1888r. Herman Merz założył w Tarnowie żydowskie Towarzystwo Kredytowe, którego został prezesem. Dzięki jego staraniom tarnowski kahał uzyskał statut, który był później wzorem dla innych gmin galicyjskich. [ 7 ] Wokół Merza skupiło się zamożne środowisko tarnowskich Żydów, tworząc strukturę prawie partyjną. Popierali oni powstający wówczas syjonizm. Prawem zwyczajnym, przestrzeganym pieczołowicie w Tarnowie do II Wojny Światowej było sprawowanie urzędu wiceministra miasta przez Żyda. W 1906r. urząd ten piastował dr Eliasz Goldhammer, wybitny tarnowianin, prawnik z zawodu. Po ustąpieniu Witolda Rogoyskiego z urzędu burmistrza miasta, Goldhammer pełnił tę funkcję od 13.12.1906 r. do 14.1.1907 r. [ 8 ]. Goldhammer za swoje asymilacyjne poglądy był potępiony przez tarnowskich syjonistów, miał jednak poparcie wpływowej rodziny bankierów — Maschlerów. Wraz z Jeszuą Maschlerem założył w 1888 r. Towarzystwo Dyskontowe, które oprócz udzielania kredytów, prowadziło działalność społeczno-filantropijną. Goldhammer był również dyrektorem Tarnowskiej Kasy Oszczędności. Jego zainteresowania dotyczyły także kultury. Wygłaszał on publiczne odczyty o Henryku Ibsenie na długo przed odkryciem tego norweskiego dramaturga przez świat. Eliasz Goldhammer założył w Tarnowie Żydowską Partię Narodową. Stał on na czele tak zwanych „postępowych Żydów", posiadających małą synagogę, w której grały organy i w której modlono się w zmodernizowanych tałesach. Sława Eliasza Goldhammera dotarła aż do Wiednia, gdzie znany był jako „złotousty tarnowski adwokat." [ 9 ] Dla uczczenia pamięci wybitnego tarnowianina, miasto nazwało jedną z ulic jego imieniem.

Jednak wspólne życie Polaków i Żydów nie zawsze było zgodne i spokojne. Rozruchy antyżydowskie miały w Tarnowie miejsce w latach: 1871, 1873, 1874, 1880, 1884, 1888, 1889, 1900, 1901, 1916 i 1918 [ 10 ]. W 1870 r. chłopi zebrani na święto Matki Boskiej Zielnej napadli na żydowskie domy, grabiąc je i bijąc ich mieszkańców. Wskutek odniesionych obrażeń jedna osoba zmarła. Wielu katolików domagało się surowych kar dla grabieżców. Oprócz takich wystąpień, stosunki polsko-żydowskie były dobre. Ludzie - chrześcijanie i żydzi — żyli w jednym mieście i musieli ze sobą współpracować. Nie był to odgórny przymus, lecz potrzeba normalnego życia. Przykładem dobrych stosunków była postawa tarnowian żydowskiego pochodzenia podczas pożaru tarnowskiej katedry w 1869 r. Żydzi razem z katolikami ratowali świątynię. Biskup Alojzy Pukalski przesłał później rabinowi list z podziękowaniami za ofiarną pomoc. Natomiast z okazji 25-lecia biskupstwa gmina żydowska wysłała do jubilata list gratulacyjny.

W XIX wieku dzielnica żydowska obejmowała wschodnią część Tarnowa (dzielnica Grabówka), rynek i ulice do niego przyległe. Tarnowscy Żydzi odegrali bardzo dużą rolę w rozwoju gospodarczym miasta. W 1846 r. Henryk Szancer zbudował Tarnowskie Młyny Parowe. Oprócz nich w XIX wieku powstały i działały, wytwórnie wody sodowej Brandstaettera i spółki, fabryka cukierków Hermana Izraelowicza, rafineria spirytusu, fabryka octu oraz wyrobów chemicznych A. Schwanenfelda, fabryka wódek Juliana Silbigera oraz liczne garbarnie. Cały przemysł odzieżowy znajdował się w rękach żydowskich.

W XIX wieku Tarnów był ważnym ośrodkiem syjonizmu. Jego korzenie sięgają czasów przed wystąpieniem Teodora Herzla. W grudniu 1887 r. Abraham Salz zorganizował w Wielkiej Sali Hotelu Lwowskiego Wieczorek Machabeuszowski. Spotkanie rozpoczął radny Tarnowa Adolf Ringelheim (ostrożnie podchodzący do tematyki syjonizmu). Główną mowę wygłosił Salz, który przedstawił zgromadzonym słuchaczom znaczenie powstań machabejskich dla losów narodu żydowskiego. Informacja o spotkaniu znalazła się w powiązanym z kręgami katolickimi tygodniku „Pogoń". Cały tekst przemówienia Abrahama Salza został wydany w syjonistycznej wiedeńskiej gazecie „Selbstemanzipation". Jeszcze w 1887r. powstało tarnowskie stowarzyszenie syjonistyczne „Hatchija" (Odrodzenie), którego założycielem był oczywiście A. Salz. Nazwa stowarzyszenie zostało później zmienione na „Zion" (Syjon). Członkami Zionu byli przeważnie młodzi ludzie pochodzący z rodzin inteligenckich. Abraham Salz był bardzo aktywnym działaczem ruchu syjonistycznego. Przewodniczył on odbywającemu się we Lwowie, w 1893 r., zjazdowi galicyjskich organizacji syjonistycznych. Salz został także przewodniczącym Centralnego Komitetu Wykonawczego ruchu, a na odbywającym się w Bazylei w 1897 r. I Kongresie Syjonistycznym wybrano go na drugiego wiceprezesa Kongresu. Tarnowskie stowarzyszenie syjonistyczne reprezentowali wtedy (oprócz Salza) Zygmunt Bromberg i Edward Schwager.


1 2 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Racjonalista.pl (PL)
Żukow Bohater

 Zobacz komentarze (5)..   


 Przypisy:
[ 1 ] Źródło: wejście dnia 10.4.2006.
[ 2 ] K. Bańburski, Żydzi w Tarnowie do 1939 r., w: Żydzi w Tarnowie. Świat, którego nie ma, K. Bańburski, J. Bogacz, J. Kozioł, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Tarnów, 2003, s. 8.
[ 3 ] Ibid., s..11. tekst oryginalny nie zachował się. Ten pochodzi z „Kwartalnika historycznego" z 1905r.
[ 4 ] Ibid., s.13.
[ 5 ] A. Czuczyński, Spis Żydów woj. krakowskiego z roku 1795, "Archiwum komisji historycznej PAU", T. VIII, Kraków 1898, s.394.
[ 6 ] Równouprawnienie Żydów w Galicji stało się faktem w 1855 r.
[ 7 ] K. Bańburski, op. cit., s. 25.
[ 8 ] Źródło; wejście dnia 19.4.2006.
[ 9 ] Ibidem.
[ 10 ] A. Bartosz, Tarnowskie judaica, Kraj, Warszawa, 1992, s.18.

« Historia   (Publikacja: 22-10-2007 Ostatnia zmiana: 22-01-2010)

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Oliwia Tańska
Ur. 1983. Ukończyła studia na kierunku stosunki międzynarodowe, specjalność: integracja europejska. Jest członkiem stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Dunajec-Biała, które działa w ramach Pilotażowego Programu LEADER+

 Liczba tekstów na portalu: 3  Pokaż inne teksty autora
 Najnowszy tekst autora: Henry Kissinger
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 5592 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365