Racjonalista - Strona głównaDo treści


Fundusz Racjonalisty

Wesprzyj nas..
Zarejestrowaliśmy
153.497.153 wizyty
Ponad 1061 autorów napisało dla nas 7297 tekstów. Zajęłyby one 28797 stron A4

Wyszukaj na stronach:

Kryteria szczegółowe

Najnowsze strony..
Archiwum streszczeń..

 Co z Brexitem?
będzie drugie referendum
będzie początkiem końca UE
zyska na nim Wielka Brytania
ostatecznie wzmocni UE
dużo hałasu o nic
  

Oddano 2507 głosów.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"

Złota myśl Racjonalisty:
W tej materii sąd znawców jest nad wyraz zgodny: bóg do swego wyznawcy zawsze jest podobny
 Nauka » Biologia » Antropologia » Nauki o zachowaniu i mózgu » Neuronauka

Rola poczucia własności i sprawstwa w doświadczeniu siebie [1]
Autor tekstu:

1.Wstęp

Omawiane w tym tekście zagadnienia są obecnie przedmiotem zainteresowań badaczy z różnych dziedzin nauki, takich jak neurofizjologia, psychologia czy filozofia. Badaczy tych, ze względu na wspólne zainteresowanie — mózg i procesy poznawcze człowieka, nazywa się kognitywistami. W pracy zaprezentowane zostaną zagadnienia dotyczące roli poczucia własności i sprawstwa w doświadczeniu siebie. Nie będę jednak dokonywał analizy całości zjawiska, jakim jest samodoświadczenia, a jedynie wybranych jego elementów. Wpisują się one w nurt badawczy zwany ucieleśnieniem (z j. ang. the embodiment), bądź ucieleśnionym poznaniem. Pojęcie „ucieleśnienia" ma dwa znaczenia: (1) pierwsze to wspomniane już stanowisko badawcze, które podkreśla rolę ciała w procesach poznawczych [Hirose 2002, 289-299] (2) drugie natomiast oznacza „doświadczenie ciała" [Longo i inni 2008, 979-980]. Ten drugi sposób rozumienia ucieleśnienia odpowiada wybranym przeze mnie elementom samodoświadczenia. Interesuje mnie doświadczenie ciała i działań przez ciało wykonywanych.

2. Poczucie własności i poczucie sprawstwa

Filozoficzne rozważania nad doświadczeniem ciała stały się przedmiotem badań innych dziedzin zainteresowanych ludzkim działaniem i procesami poznawczymi. Do nich zalicza się neuronauki, które rozszerzają naszą wiedzę. Fenomenologicznie wyróżniono dwa doświadczenia, które odgrywają kluczową rolę w doświadczaniu siebie, a neuronauki potwierdzają ich istnienie. Pierwsze z nich to doświadczenie, że działania bądź myśli należą do mnie. Drugie zaś to doświadczenie, że to ja jestem autorem działań i myśli. Shaun Gallagher nazwał te pierwsze poczuciem własności, drugie natomiast poczuciem sprawstwa. Poczucie własności wyrażone może zostać słowami: „to ja się poruszam" niezależnie od tego, czy to ja jestem autorem ruchu, czy zostałem popchnięty, bądź przesunięty. Natomiast poczucie sprawstwa związane jest z subiektywnym poczuciem, że „ja" jestem tym, który zaczyna i kontroluje swoje własne działanie w otaczającym mnie środowisku [Gallagher 2003, 32-48].

3. Doświadczenie ciała

Wyniki badań dotyczących doświadczania ciała, dostarczonych przez neuronauki, pozwalają wyróżnić neuronalny wzorzec nazywany modelem ciała. W jego skład wchodzi: (1) schemat ciała (z j. ang. body schema), (2) obraz ciała (z j. ang. body image). Schemat ciała to system funkcji kontrolujących postawę i ruchy ciała; kontrola odbywa się nieświadomie, podobnie jak wszelkie zmiany w schemacie ciała, zarówno te wynikające z posługiwania się przedmiotami, jak i te związane z fizycznymi zmianami ciała. Z kolei obraz ciała to świadome myśli, doświadczenia i postawy afektywne względem własnego ciała [Gallagher i Cole 1995, 369-390]. Model ciała może ulegać zmianom, niezależnie od zmian ciała fizycznego, to znaczy może on się zarówno zwiększać, jak i zmniejszać. Na przykład: (1) schemat ciała ulega rozszerzeniu podczas używania narzędzi, (2) obraz ciała ulega zmianie podczas trwania Iluzji Gumowej Ręki (IGR), która została opisana poniżej. [ 1 ] W obu przypadkach zmiana w obrazie, jak i schemacie ciała nie jest związana ze zmianami fizycznymi ciała, choć jak się okazuje w przypadku IGR może ona mieć wpływ na fizjologiczne zmiany w ciele fizycznym [Moseley i inni 2008, 13169-13173]. Jednakże zmiany w modelu ciała następują również w wyniku zmian w ciele fizycznym, na przykład w przypadku utraty kończyny, bądź zmian w mózgu spowodowanych udarem mózgu. Przykłady takich przypadków zostały opisane poniżej.

4. Zaburzenia w doświadczaniu ciała

Analiza przypadków patologicznych dostarcza wiele informacji na temat doświadczania ciała. Wiele zaburzeń dotyczy tylnej części kory ciemieniowej, tym samym uznano ją za ważny ośrodek odpowiedzialny za prawidłowe doświadczanie własnego ciała. Uszkodzenia prawej części tylnej kory ciemieniowej ograniczają zdolność do rozpoznania swojego własnego ciała i przypisania sobie jego ruchów [Daprati i inni 2000, 477].

4.1. Somatoparafrenia

Jednym z zaburzeń doświadczenia ciała, które dotyczy zmian w obrazie ciała i - co za tym idzie — w poczuciu własności, jest somatoparafrenia. W zaburzeniu tym pacjent przestaje traktować pewne części swojego fizycznego ciała za przynależne do niego. Uważa on, że lewa ręka będąca fizycznie „przymocowana" do ciała nie jest jego ręką. Zanika tutaj doświadczenie posiadania kończyn, czyli poczucie własności. W wyniku tego zaburzenia zmianie ulega obraz ciała — zostaje on pomniejszony o kończyny, które nie są uznawane za własne; obejmuje on tylko część fizycznego ciała. W skrajnej odmianie tej patologii pacjent jest przekonany, że jedna z rąk osoby (najczęściej kogoś bliskiego), która jest w jego pobliżu, jest jego własną ręką. Co więcej, wtedy też nie pozwala on tej osobie wyjść z pokoju czy się oddalić, gdyż uważa on, że zabiera mu jego własną rękę. Inną sytuacją, w której następuje zaburzenie poczucia własności i obrazu ciała, jest patologia zwana nadliczbowymi kończynami fantomowymi. Najpierw jednak opiszę pokrótce, czym są kończyny fantomowe.

4.2. Kończyny fantomowe

W przypadku utraty jednej lub kilku kończyn u pacjenta pojawić się mogą kończyny fantomowe. Wtedy też, mimo zmian w fizycznym ciele powstają nieznaczne zmiany w jego obrazie ciała. Jest on wciąż wstanie odczuwać ból, swędzenie, dotyk w kończynie, której fizycznie nie posiada. W wielu przypadkach, w niedługim czasie po amputacji bądź wypadku, pacjenci posiadają kończynę fantomową przypominającą rozmiarem i kształtem amputowaną fizyczną kończynę. Tacy pacjenci po założeniu protezy mogą bezproblemowo za jej pomocą chwytać przedmioty i ją poruszać. Z czasem jednak mogą postępować znaczne zmiany w modelu ciała, przez co fantomowa kończyna przestaje przypominać fizyczną kończynę. Poczucie własności jest bardzo silne u pacjentów z protezami, u których pojawiają się kończyny fantomowe. Twierdzą oni, że proteza nie jest narzędziem czy jakimś innym obiektem przyczepionym do ciała, a ich własną kończyną [Melzack 1999, 635-636].

4.3. Nadliczbowe kończyny fantomowe

Wróćmy raz jeszcze do przypadku zwanego somatoparafrenią. U pacjentów z tą patologią następował ubytek w obrazie ciała. Jeśli natomiast chodzi o przypadek nazywany nadliczbowymi kończynami fantomowymi to pojawia się rzecz zupełnie odwrotna — mianowicie nastąpić może naddatek obrazu ciała. [ 2 ] Użycie słowa „fantomowe" może sugerować, jakoby pacjent stracił jedną z kończyn, jak to jest w przypadku pojawiania się kończyn fantomowych opisanych powyżej. Jednakże w przypadku nadliczbowych kończyn fantomowych ciało fizyczne nie ulega zewnętrznej zmianie, to znaczy zmiana ma miejsce zazwyczaj jedynie w mózgu pacjenta. Zaburzenie te pojawia się bardzo rzadko, najczęściej w wyniku udaru mózgu [Miyazawa i inni 2004, 228-331]. Pacjent zaczyna odczuwać posiadanie dodatkowej kończyny — kończyny fantomowej. Może on czuć jej dotykanie lub zadawanie bólu. Osoby z tym zaburzeniem twierdzą, że posiadają więcej niż dwie kończyny, np. uważają, że posiadają trzy nogi. Jedna z hipotez tłumacząca pojawienie się dodatkowej fantomowej kończyny jest taka, że prawdopodobnie w wyniku niedopasowania informacji sensorycznych i motorycznych dotyczących położenia ręki przed i po wykonaniu ruchu powstaje w obrazie ciała trzecia kończyna [Srivastava i inni 2008, 256]. Dodatkowa kończyna oznacza zmianę w obrazie ciała, to znaczy jego rozszerzenie. Kolejny przypadek dotyczy sytuacji, w której pacjent przestaje sprawować kontrolę nad swoją ręką.

4.4. Syndrom obcej ręki

Syndrom obcej ręki to zaburzenie w doświadczaniu ciała, które dotyczy zmian w poczuciu sprawstwa. W tym przypadku pacjent przestaje przypisywać sobie władzę nad jedną z kończyn. W wyniku wykonywania różnych ruchów obiema rękoma, jedna z nich w pewnej chwili zaczyna „odmawiać" posłuszeństwa i działać na „własną rękę", to znaczy: jeśli chce on zapiąć koszulę, a zaburzenie dotyczy lewej ręki, to będzie ona próbowała ją odpiąć. Wykonywane działania przez lewą rękę nie muszą być opozycyjne w stosunku do działań, które wykonuje prawa ręka, nad którą sprawuje się świadomą kontrolę. Oznacza to, że jeżeli prawą ręką zapinam koszulę, to druga ręka może chwytać za przedmioty znajdujące się w pobliżu. Zaburzone poczucie sprawstwa może doprowadzać do trudnej sytuacji psychicznej dla pacjenta, gdyż zaczyna on mieć wrażanie, jakby ktoś inny kontrolował jego rękę. Zaburzenie to pojawia się zazwyczaj w wyniku udaru, zakażenia bądź innych zmian, np. w skutek operacji, w mózgu. Pomimo zaburzenia poczucia sprawstwa, pacjent cały czas czuje dotyk w kończynie i uważa ją jako własną. Syndrom obcej ręki znany jest również pod dwiema innymi nazwami: syndrom anarchicznej ręki i syndrom Dr. Strangelove’a [Metzinger 2009, 115-117; Spence 2002, 211-220].

4.5. Doświadczenie ciała u osób zdrowych

Przypadki patologiczne dotyczące zmian w doświadczaniu ciała, te opisane powyżej i inne, dostarczają nowych informacji na temat działania naszego organizmu i kształtowania się doświadczania ciała. Jednakże dotyczą one jedynie osób z pewnymi zaburzeniami, natomiast naukowców interesuje również doświadczanie ciała, w tym poczucie sprawstwa i własności, u osób zdrowych. W związku z tym, że ciało każdemu jest dane, to przeprowadzenie eksperymentu, w którym badany raz posiadałby ciało, a raz go nie posiadał wydaje się niemożliwe. Dodatkowo w przypadku prawidłowego funkcjonowania organizmu wyróżnienie poczucia własności i sprawstwa, jako oddzielnych doświadczeń nie jest takie proste. Jednakże powstanie nowych technik obrazowania pracy mózgu, oraz nieinwazyjnych metod zmiany jego pracy umożliwiły przeprowadzenie różnych eksperymentów. Te, które dotyczące poczucia sprawstwa stały się popularnymi, ponieważ dotyczą one badań nad wolną wolą. Otwierają one jednak dyskusję na zagadnienia, które wykraczają poza ramy tej pracy, dlatego też nie będą one dalej omawiane. Opiszę natomiast eksperymenty badające poczucie własności.

5. Iluzja Gumowej Ręki

[ 3 ]

Eksperymentalna metoda modulowania doświadczeniem ciała, a dokładniej pisząc, zmian w poczuciu własności i obrazu ciała, została przeprowadzona przez Matthew Botvinicka i Jonathana Cohena w 1998. Przeprowadzone przez nich doświadczenie nazwane zostało Iluzją Gumowej Ręki (the Rubber Hand Illusion). Wykonany przez nich eksperyment wyglądał następująco (obrazek 1):


1 2 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Jak usunąć religię z rozpoczęcia roku szkolnego
Eskalacja regionalnej zimnej wojny

 Zobacz komentarze (3)..   


 Przypisy:
[ 1 ] W Iluzji Gumowej Ręki poza zmianą w obrazie ciała, następuje również zmiana w schemacie.
[ 2 ] Obraz ciała może ulec pomniejszeniu w przypadku mikrosomatognozji a powiększeniu w przypadku makrosomatognozji.
[ 3 ] Przeprowadzone eksperymenty związane z doświadczaniem ciała zostały opisane w artykule: Nowakowski P. Lubiszewski D. (2009) Co się dzieje z moim ciałem? O ciele gumowym, przemieszczonym i podmienionym, tekst jest dostępny pod adresem: http://pfk.wikidot.com/local--files/nasze-wydawnictwa/pfk_vol3.pdf.

« Neuronauka   (Publikacja: 09-08-2009 )

 Wyślij mailem..     
Wersja do druku    PDF    MS Word

Dawid Lubiszewski
Absolwent filozofii, obecnie doktorant na UMK.

 Liczba tekstów na portalu: 2  Pokaż inne teksty autora
 Najnowszy tekst autora: Iluzja gumowej ręki – zaskakujący eksperyment
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl. Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie, bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
str. 6725 
   Chcesz mieć więcej? Załóż konto czytelnika
[ Regulamin publikacji ] [ Bannery ] [ Mapa portalu ] [ Reklama ] [ Sklep ] [ Zarejestruj się ] [ Kontakt ]
Racjonalista © Copyright 2000-2018 (e-mail: redakcja | administrator)
Fundacja Wolnej Myśli, konto bankowe 101140 2017 0000 4002 1048 6365