[47] Patrz przypisy 37,38, 39.

[48] Mam na myśli Powstanie Styczniowe i rany odniesione przez Prusa w bitwie pod Białką.

[49] "W ogromnej większości wypadków silne wrażenia zewnętrzne wywołują tylko grę uczuć [...] z których grupa silniejsza pcha człowieka do czynu dobrego lub złego. Rozum podczas tego zwykle milczy i zwykle budzi
się poniewczasie, aby osądzić [...] czyn spełniony." Oświata i moralność , Nowiny, 1882, nr 317

Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 68

[50] Tamże, s. 68

[51] "Wedle mojego zdania każdy system edukacyjny dążyć powinien do tego, ażeby jego wychowańcy poznali najniezbędniejsze tajemnice życia: fizycznego, ekonomicznego, społecznego i duchowego."

Kalendarz życia i twórczości, op. cit., s. 212; Kroniki, Kurier Warszawski, nr 122

[52] Lalka, tom I, Bolesław Prus, Greg, Kraków 2011

[53] "[...] gusta estetyczne stanowią tylko malutką część potrzeb ludzkich i społecznych i [...] nie wolno delektować się nimi tym, którym chleba brakuje." Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 105; Kroniki II, s. 292

[54] Tamże, s. 292

„[...] skute ubóstwienia artyzmu a pogardy dla robotników[...] jest ten, że co roku marnujemy włóki ziemi, zyskując w zamian — sztukę chorobliwą." Kroniki, t. XVI, s. 103-112; op. cit., s. 539

Można w tym przypadku posłużyć się również wyodrębnionym poniżej fragmentem „Wieży Paryskiej", znakomicie ilustrującym wyobrażenie Prusa na temat polskiego braku przedsiębiorczości i zaradności
w dziedzinie oświaty: "Na drugi dzień jeden z dyrektorów francuskich, wracając z maskarady, wpadł na myśl zbudowania maszyny, która zastępowała pracę 100 ludzi. Współcześnie pięciu dyrektorów niemieckich, przestudiowawszy Euklidesa i Archimedesa, wysmażyli plan machiny, która zastępowała pracę 90 ludzi.
Ale dyrektorowie Polacy, zmęczeni tańcem, spali coś do południa i dopiero ku wieczorowi jeden z nich wynalazł nową figurę mazura, a drugi bardzo misterne łóżko składane, z którego można było zrobić karabin i fortepian, bez możności jednak grania na fortepianie, strzelania z karabinu i sypiania na łóżku." Kronika tygodniowa, Kurier Warszawski, Bolesław Prus, 1887

[55] Tamże, s. 106

[56] Podobna sytuacja zaistniała wraz ze sprawą postawienia pomnika Mickiewiczowi, zarówno w Krakowie(Kronika, Kurier Warszawski, nr 96, jak i w Warszawie(Kronika tygodniowa, Kurier Codzienny, nr 215); w tym drugim przypadku wyraża swoje zdanie w następujący sposób: "[...] narody stawiają poniki sobie, nie zaś zasłużonym mężom, których pomnik ani ziębi, ani grzeje. [...] Czy nie byłoby lepiej,
zamiast niefortunnego posągu [...] w przysionku postawić bezpretensjonalny wizerunek wieszcza za dziesiątą część tego, co kosztuje dzisiejszy?" Kalendarz życia i twórczości, op. cit., Kroniki, t XVI, s. 200-202

[57] Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 110

[58] Kroniki II, s. 357

[59] Wybór pism, Maria Konopnicka, oprac. Stanisław R. Dobrowolski, 1954

[60] "Sztuka spełnia misję cywilizacyjną, rozszerza ducha i potęguje zdolności ludzkie [...]."; „[...] sztuka jak uczy Taine [...] polega na uwidocznieniu nowych cech realnego życia."; „[...] wznosi się coraz wyżej ponad świat zwierzęcy." Kroniki VIII, s. 18-19, Kroniki VI, s, 238-239 Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 109

[61]Spór o wyobraźnię artystyczną Prusa, Stanisław Bystroń , Warszawa 1982, s. 430-436

[62] Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 114

[63] Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 115

[64] "Poetą jest każdy kto melodią wyrazów potrafi poruszyć nerwy i serca ale wielkim poetą jest tyko ten,
kto wygrywa melodie drzemiące we współczesnym ogól, kto za temat swoich utworów bierze najważniejsze zagadnienia epoki." Tamże, s. 114; Kronik VIII, s. 138

[65] Bolesław Prus, Słodkowski Władysław, Warszawa 1962

[66] Pomimo konfliktu ze Świętochowskim i degradacją jego prac z tego zakresu, ostatecznie szeroką krytyką Dumania pesymisty, jako zbyt jaskrawych i wyraźnych odwołań do nihilizmu czerpanego wprost z Nietzschego.

[67] Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 434; Kroniki, t. VIII, s. 257

[68] Tamże; Kroniki, t. XI, s. 8

[69] Tamże; Zeszyt, s. 13-14

[70] Ziemia Lubelska, dodatek literacki pod redakcją Feliksa Araszkiewicza, Lublin 1927

[71] Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 216

[72] Wiek XVI — XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. Melania Sobańska- Bondaruk, Stanisław Bogusław Lenard, Warszawa 1997

Poza tym, krótkiej charakterystyki religii pojmowanej przez pryzmat myślowy Prusa, można się doszukiwać chociażby w Faraonie, gdzie przewrotność kapłanów znakomicie ilustruje przekształcanie prawd religijnych w jak najdogodniejszy dla ich zamierzeń sposób. Jest to kolejny argument przemawiający za krytyką jakichkolwiek metod rytualizacji wiary. Będzie to prowadziło Prusa do Deizmu(patrz poniżej- przyp. autora), wyrażonego ponownie przez osobę Dębickiego w Emancypantkach.

[73] Tamże,

[74] "[...] nie może się zgodzić [Prus] na to, aby duchowe procesy człowieka były wyłącznie rezultatem zjawisk fizjologicznych, [...] spotykamy się z takimi pojęciami o duszy człowieka, które zupełnie nie harmonizują z podstawowymi pojęciami materializmu."Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., Warszawa 1972, s. 217